پیشینه حلال در ادیان
حلال از آدم تا خاتم
در خصوص پیشینه حلال باید گفت با خلقت آدم و حوا، اولین نکاتی که به آنها بیان شد حکم به حلیت جمیع خوراکیها در بهشت بود و عدم نزدیکی به یک گیاه:
وَ قُلْنا یا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَ كُلا منْها رَغَداً حَیثُ شئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذه الشَّجَرَةَ فَتَكُونا منَ الظَّالمینَ [1]
اولین خوراک غیر حلال در تاریخ بشری که با خلقت انسان اعلام شد، شجره ممنوعه بود، که در شریعتها و کتب مختلف به آن پرداخته شده و برای آن مصادیق متفاوت، حکمتها و قصههای گوناگون بیان شده است. [2] و از آن پس تا امروز تمامی ادیان توحیدی و حتی نحلهها و اندیشهها و تمدنهای بشری همواره قواعد و ضوابط و دستوراتی برای خوردنیها و آشامیدنیها دارند و به جهات گوناگون مذهبی، رسومات محلی و آداب خانوادگی، سلامت و بهداشت، اقتصاد و… برای خوردنیها و آشامیدنیها محدودیتها و قوانینی وضع کردهاند.
اما آنچه به روشنی مشخص میگردد آن است که حلالها بسیار و بی شمار است و حرام اندک و ناچیز. و چنانچه قرآن میفرماید، بعد از خوردن آن خوراکی حرام، گرفتاریها و سختیها و مشکلات برای آدم و حوا پدید آمد.
حلال در آیین هندوئیسم
بسیاری از هندوها گیاه خوار هستند و از خوردن گوشت حیوانات اجتناب میکنند. بر اساس باورهای مذهبی آن را «هیمسا»(خشونت) میدانند و به منظور رعایت «آهیمسا»(عدم خشونت) از خوردن گوشت دوری میکنند. بر اساس باور هندوها، حتی آنها که گیاه خوار نیستند، گاو حیوان مقدسی است و نباید از گوشت آن خورد و در برخی ایالات هند، کشتن گاو برای غیر هندوها ممنوع و حرام است.[3] در آیین هندو نوشیدن نوشیدنیهای مستکننده نهی شده و بسیاری از هندوها از نوشیدنیهای الکلی دوری میکنند.
حلال در آیین بودیسم
در میان بوداییان نیز نوشیدنیهای مست کننده استفاده نمیشود و در تعالیم بودا از خوردن آن نهی شده است، کشتن حیوانات در تعالیم بودا عملی قبیح است و گفته شده است: کسی که باعث مرگ موجود زنده شود، شانس او را برای روشنی میگیرد.
بودا از خوردن گوشت اجتناب میکرده و فرامین پنجگانۀ آن كه بر پایۀ اخلاقیات است عبارتاند از: نگرفتن جان از موجود جاندار؛ نگرفتن مالی كه حق شما نیست؛ پرهیز از سوء رفتار جنسی؛ پرهیز از گفتار دروغ؛ پرهیز از مصرف هر گونه مشروبات الكلی و مخدراتی كه عقل را زایل میكند.[4] بوداییان از خوردن شیر و لبنیات نیز اجتناب میکنند و از خوردن برخی صیفیجات هم منع شدهاند.
حلال در آیین زرتشت
در آیین زرتشت به مساله خوراک توجه شده است. خوردن گوشت حیوانات غیر سُمدار ممنوع بوده و از گوشت گوسفند، گاو، بز، شتر، آهو و گاومیش و گوزن استفاده میکردهاند.[5]برخی از زرتشتیان، با توجه به قداستی که برای گاو قایل هستند، از کشتن وخوردن گوشت آن اجتناب میکنند، هم چنین در متون زرتشتی خوردن سارگر[6]، کلاغ، کرکس حرام اعلام شده است.[7]
خوردن گوشت خوک هم در ابتدا چون خرفستر (نجاسات و کثافت ) میخورد ممنوع بود، اما خوک خانکی و پرورشی مجاز اعلام شد.[8] همچنین، خوردن گوشت خام در آیین زرتشت ممنوع و عامل بدخو شدن معرفی شده است. [9] نوشیدن شراب، در ابتدای ظهور دین زرتشت امری مذموم بوده است که بعدها با تحریف این آیین، نه تنها مصرف آن در آیین زرتشت قبیح نبود، بلکه فوائدی هم برای آن شمرده و در مناسبتهای مذهبی از آن استفاده میکردند.[10]
حلال در آیین منداییان
در آییین منداییان یا همان صابئین مغتسله، که در خوزستان به صبی معروف هستند و جهانبینیای مانند زرتشت دارند، قواعد فراوانی برای حلال و حرام وجود دارد. منداییان از هر گوشتی برای خوردن استفاده نمیکنند و مراسم خاصی برای ذبح پرندگان یا گوسفند دارند. آنها پرندگانی را ذبح میکنند که از گوشت تغذیه نکند و چنگال نداشته باشند مثل عقاب و شاهین و قرقی؛ چرا که اعتقاد دارند ذبح آنها حرام است.
از بین چهارپایان فقط گوشت گوسفند نر را استفاده میکنند. گوسفند قربانی نباید بیمار باشد و هیچ زائده غیرمعمول و غدهای نداشته باشد و گرنه ذبح نمیشود، ذبح حیوان بدین شکل است: ابتدا آن را در آب شستشوی آیینی داده، سپس به گونهای که با زمین تماس نداشته باشد، حیوان را در هوا نگاه داشته، سرش را میبُرند. زیرا از منظر آنها، زمین مرز عالم پست و ظلمت محسوب میشود و حیوانی که شستشو داده شده و آماده ذبح است نباید با زمین تماس پیدا کند.[11]
حلال در ادیان ابراهیمی
کوشر و یهود
قانون کوشر، به عنوان بخشی از کشروت، در بخش غذایی فقۀهود است. هـر وسیلهای که موافق با آداب مذهبی ساخته شود یا حتی هر انسـانی کـه شایسـته و مطـابق قوانین مذهبی رفتار کند «کوشر» خوانده میشود؛ بـرای نمونـه، عبـارات صیصیت کوشر، تفیلین کوشر، مزوزای کوشر، سـوکای کوشـر و… پیـاپی در متـون، گفتگوهـا و محاورات یهودیان به کار میرود. متضاد واژه کوشر در خوراکیها طارف است. کوشر به غذایی گفته میشود که در آیین یهـودی و بر اساس تعالیم آن پاک و قابل خوردن به شمار میآید.[12]
بر پایه قوانین کوشر، خوردن خوك، شتر، حیوانات و پرندگان گوشتخوار و نوشیدن خـون جانداران مجاز نیست. فقط جانوران دریایی که دارای فلـس (پولـک) و بالـه باشـند، کوشـر هستند. گوشت حیوان غیرنشخوارکننده پاك نیست.[13]
شرایط اولیه کوشر بودن حیوانات، به غیر از پرندهها و ماهیها چنین ذکر شده است: دارای سُم باشد؛ سُمش شکافته باشد؛ نشخوارکننده باشد. شتر فاقد سُم است و خوك نشخوارکننده نیست؛ از این رو خوردن گوشت این دو حیوان برای یهودیان حرام است.[14] چون در یهود خوردن خون جایز نیست، خون باید کاملا از گوشت بیرون کشیده شـود. شحیطه (روش ذبح در آیین یهود) باید به گونهای باشد که حیوان فوری و بدون درد بمیرد. یهودیان معتقدند که آزار جانور پیش از مرگ، گوشت آن را ناپاك میکند. تنها خوردن گوشتی جایز است که به وسیله ذابح یهودی، ذبح شده باشد؛ بنابراین خوردن گوشت شکار جایز نیست.[15]
کشروت غذایی، در دین یهود، عبارت است از رعایت مراحلی ویژه برای تهیه و پخـت مواد خوراکی که تمام قوانین و جزئیات آن را موشه ربنو- حضرت موسی- از سوی خداوند به بنی اسرائیل ابلاغ کرد و دارای مراحل زیر است: انتخاب حیوان حلال گوشت؛ اطمینان از سلامت کامل آن؛ ذبح صحیح و شرعی؛ جدا نمودن رگ و پیه از گوشت؛ زدودن کامل خون از گوشت؛ کاربرد ظروف مخصوص گوشت در تهیه، پخت و مصرف آن؛ نظارت فردی متعهد بر مراحل پخت هر ماده غذایی؛ خودداری از پخت و مصرف همزمان گوشت با فرآوردههای شیری؛ بازبینی دقیق سبزیها و میوهها از کرم و حشرات، پیش از هرگونه استفاده؛ دقت در مصرف فرآوردههای انگور (کۀهودی مؤمن و متعهد، آن را تهیه کرده باشد، مانند: آب انگور، سرکه، آب غوره، شیره انگور و… ) به غذایی که با رعایت موازین فوق تهیه شده است، غذای کوشر گفته میشود.[16]
یهودیان شراب و نوشیندیهای مست کننده را پلید میدانند و از آن اجتناب میکنند، در کتاب مقدس به صراحت آمده است: خداوند هارون را خطاب کرده گفت: تو و پسرانت به خیمه اجتماع داخل شوید، شراب و مسکری منوشید، مبادا بمیرید این است فرضیه ابدی در نسلهای شما.[17]
یهودیان معتقدند پیشینه این حلال و حرامها مربوط حضرت ابراهیم و یعقوب است و آنها به روش ایشان عمل میکنند.[18] البته آیات قران برخی از تحریمها را ناشی از نافرمانی یهود از دستورات الهی و جهت مجازات آنها میداند؛ فَبظُلْمٍ منَ الَّذینَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَیهمْ طَیباتٍ أُحلَّتْ لَهُمْ : به خاطر ظلمى كه از یهود صادر شد، و (نیز) بخاطر جلوگیرى بسیار آنها از راه خدا، بخشى از چیزهاى پاكیزه را كه بر آنها حلال بود، حرام كردیم.[19]
حلال در آیین مسیحیت
هر چند در عهد جدید، مسیح (ع) صراحتا اعلام داشته است «گمان مبرید که آمده ام تا تورات موسی و نوشتههای سایر انبیا را منسوخ کنم، من آمده ام تا آنها را تکمیل نمایم و به انجام رسانم… پس اگر کسی از کوچکترین حکم آن سرپیچی کند و به دیگران نیز تعلیم دهد که چنین کنند، او در ملکوت آسمان از همه کوچکتر خواهد بود… .»[20]، اما اغلب مسیحیان پس از مسیح، تحت تاثیر آموزههای پولس، اساس شریعت در این آیین را قبول ندارند و آنچنان که پولس گفته است به مخالفت با شریعت میپردازند: «ما نسبت به شریعت که موجب بردگی ما بود، مرده ایم و از این پس باید خدا را به وسیله روح القدس خدمت کرد نه مانند گذشته که از قوانین نوشته شده اطاعت میکردیم»[21]
بنابراین در مسیحیت خوردن هر چیزی که قابلیت برای خوردن داشته باشد ممنوعیتی ندارد و خوردن هیچ چیزی حرام نیست؛ هیچکس با خوردن چیزی نجس نمیشود،چیزی که انسان را نجس میکند سخنان و افکار بد اوست، [22] و اساسا حکم حلال و حرام در این آیین موضوعیت ندارد و حتی در آموزههای آنها تعریف و تمجید از شراب در زبان حضرت مسیح (ع) نیز به چشم میخورد.
البته فرقه آدونیستهای روز هفتم در میان مسیحیان ازقوانین رژیم غذایی عهدقدیم تبعیت میکنند و از خوردن گوشت و مست کنندهها پرهیز میکنند. [23]
حلال در اسلام
چنانچه در مقدمه بیان شد، اصطلاح «حلال» از اصلاحات خاص شریعت اسلامی است که از روح و معنای عمیق برخوردار است؛ در شریعت اسلامی به مسالۀ حلال و حرام در خوراکیها و آشامیدنیها و سایر حوزههای آن توجه بسیار شده است. در قرآن کریم به انسان دستور توجه و دقت در خوراکش داده شده است فَلْینْظُر الْانسان إلَى طَعَامه.[24]
در ادبیات دینی درباره خوردن و آشامیدن، نوع و کیفیت طبخ، تولید و نگهداری و چگونگی به دست آوردن طعام دستورات فراوانی دیده میشود؛ در آیات فراوانی از قرآن به بحث حلال و پاک و خوردن و آشامیدن و امور مرتبط با آنها اشاره شده است و بیش از دویست بار مشتقات طعام، شرب، حلال، طیب، خمر و. . . در قرآن کریم آمده است [25]
در کلام حضرات معصومین علیهم السلام، بزرگان دین، علماء و فقهای اسلامی نیز مساله حلال، جزء مسائل اصلی و حیاتی بشر عنوان شده و به اثرات مادی و معنوی حلال، اهمیت و جایگاه آن، بیان مصادیق و موارد حلال و حرام اشاره شده است. در تمام کتابهای مفصل روایی، روایات مرتبط با حلال خصوصاً در خوردنیها و آشامیدنیها به چشم میخورد و باب صید و باب ذباحه، اطعمه و اشربه فصلهای مستقلی را تشکیل میدهد.
[1] . بقره 35
[2] . برای توضیح بیشتر ر ک تفسير نور الثقلين جلد اول صفحه 59 و 60 و جلد دوم صفحه 11 در تفسير آيات سوره بقره و سوره اعراف مراجعه شود. در والگیت (ترجمه کتاب مقدّس به زبان لاتین) در ترجمه کتاب پیدایش(٢:١٧ (چنین آمده: “de lingo autem scientiae boni et mali he comedas…) (Szpek, Heidi. Voices from the University: The Legacy of the Hebrew Bible. p. ۹۲. ISBN 978-0-595-25619-8.) ( کتاب مقدس تورات، ۱۳۶۴ ش، سفر پیداش، فصل دوّم، شماره۱۷ و فصل سوم، شماره۲۳.)
[3] India targets cow slaughter by Jyotsna Singh, BBC correspondent in Delhi – Monday, 11 August 2003, 15:52 GMT)
[4] . آشوری، داریوش، 1387: 83.
[5] （جاماسب جی دستور منوچهرجی جاماسب آسانا，1382ص.57-60）
[6] نوعی از پرنده سار که مردار خوار است
[7] （ژاله آموزگار و احمد تفضلی，1386ص. 52ـ56ـ48）
[8] （عریان،سعید，1382ص.60 ـ147ـ148 ）
[9] （ویراف，1342ص.27）
[10] （کبری نودهی, مسعود کثیری，1392）
[11] （صائبین مندائی:کی هان شناسی،سازه ومنظر，1397）
[12] Dresner, Samuel H., et al. The Jewish Dietary Laws. Rabbinical Assembly of America, 1982.
[13] （کتاب مقدس ，1364ص.سفر” لاويان” فصل يازدهم ）
[14] Blech, Zushe Yosef. Kosher Food Production. Blackwell Pub., 2008.
[15]. Garfunkel, Trudy. Kosher for everybody. Jossey-Bass Inc. Pub, 2004
[16] （بررسی تطبیقی احکام ذبح شرعی در دین اسلام و یهود，1398）
[17] （کتاب مقدس ，1364ص.کتاب لاویان ٩:١٠）
[18] （مكارم شيرازى، ناصر，1374 ش .ج 3 ص 8）
[19] النساء- 160
[20] （کتاب مقدس ，1364 انجیل متی فصل 5 آیه 17 ）
[21] （کتاب مقدس ، عهد جدید 1364. رساله پولس به رومیان، ۵و ۶و ۹）
[22] （کتاب مقدس، عهد جدید 1364 .انجیل متی 15 – 11 ）
[23] （راستین لئو，1376ص.43 تا 59 ）
[24]. عبس: ۲۴
[25] ر ک . （هاشمی رفسنجانی،اکبر，1386） تفسير راهنما ، ذیل ،غذا ، طعام ،حلال ، طیب و…