مجله پژوهشنامه حالل؛ بهار 1400، دوره 4، شماره :1 صفحات .67-58                       مقاله مروری

گواهی حلال برای حشرات خوراکی

ابراهیم عباسی*1، حمزه علیپور2، مظفر واحدی1 ، مصطفی موسیشعار3

-1گروه حشره شناسی پزشکی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی شیراز، شیراز، ایران.

-2 مرکز تحقیقات علوم بهداشتی، انستیتو بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی شیراز، شیراز، ایران.

-3 مدیر حوزه علمیه شفق، مرکز مدیریت و خدمات حوزه علمیه قم، قم، ایران.

چکیده	اطالعات مقاله
سابقه و هدف: برای جلوگیری از کمبود مواد غذایی در جهان و به حداقل رساندن گازهای گلخانه ای، سازمان ملل استفاده از حشرات را برای تامین بخشی از پروتئین غذایی انسان ترویج داده است. بر این اساس، مردم انگیزه بیشتری برای مصرف حشرات خوراکی خواهند داشت و پیش بینی می شود تا سال 2023 بازار جهانی حشرات خوراکی افزایش قابل توجهی داشته باشد. کشورها موضع مشترکی در مورد تایید مصرف حشرات خوراکی ندارند. هدف از این پژوهش، گردآوری دیدگاههای علمای مذاهب چهارگانه اهل سنت در مورد استفاده از حشرات خوراکی بر اساس نظریههای قرآن و دین است. نتایج: تحلیل گفتمان انتقادی (CDA) بهعنوان یک روش تحقیق میتواند کل فرآیند تحقیق را هدایت کند، در حالی که تحلیل محتوا روش اصلی تحقیق است. نتیجهگیری: شامل شاخصهایی است که هنگام تایید قانونی بودن غذاهای حشرات خوراکی باید در نظر گرفته شود. تازگی این تحقیق به محققان علوم اسالمی در استفاده از حشرات خوراکی کمک میکند. آنها میتوانند با شناخت نظرات یکدیگر برنامهای برای حشرات خوراکی تهیه کنند. در انتها الزم به ذکر است در بسیاری از مذاهب حشرهخواری غیر مجاز و حرام میباشد. ور ح، واحدی م، موسیشعار م. گواهی حالل برای حشرات خوراکی. مجله پژوهشنامه حالل. بهار 1400؛:)1(4 .58-67	دریافت مقاله: 00/2/15 پذیرش مقاله: 00/3/29
	کلمات کلیدی: حشرات خوراکی تائیدیه اسالمی         استناد (ونکوور:) عباسی الف، علیپ

مقدمه

از زمان ماقبل تاریخ، مصرف حشرات (حشرهخواری) یک   2013، سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل متحد¹ )FAO(

در مورد مصرف حشرات منتشر کرد که باعث

گزارشی

سنت بشری بوده است. شواهد و مدارک اخیر باستانشناسی

محبوبیت جهانی آن و استقبال بیسابقه از این فرهنگ شد. فائو در گزارش خود، اظهار داشت که حشرات منابع غنی از

ثابت کرده است که انسآنها در زمآنهای باستان در مناطق

مختلف جهان، ازجمله برخی از مناطق ایاالتمتحده آمریکا،

پروتئین و مواد معدنی باکیفیت باال هستند و مصرف حشرات

حال،

این

کانادا و مکزیک، حشرهخوار بودند.)6-1( با

روشی مؤثر برای خنثی کردن کمبود جهانی مواد غذایی پیشبینی شده و کاهش گازهای گلخانهای است5(، .)7 در سال 2015 و برای اولین بار در زمان مدرن، مصرف حشرات در برخی از کشورهای اروپایی محبوب شد. در حال حاضر

پیشرفتی که در اهلی کردن حیوانات و پیشرفت در تولید حیوانات، دستیابی به حیوانات را آسانتر و سریعتر کرد، باعث شد که بهطور گستردهای، حشرات خوراکی بهعنوان مواد غذایی در زمان مدرن به فراموشی سپرده شوند.)1( علی رغم

هلند و بلژیک هر دو فروش مواد غذایی حاوی گونههای خاص

از فرهنگ غذایی

حشرات بخشی

مصرف

پیشرفت،

این

بسیاری از نژادهای بشری در سراسر جهان است. در سال   حشرات فرآوری شده را مجاز میدانند.)8( در حال حاضر،

اسالمی در برابر مصرف حشرات است که اخیراً توسط آژانس بین المللی در حال محبوبیت است. این امر به نهادهای صدور

مصرف حشرات در حدود یکصد و سیزده کشور جهان به یک فرهنگ غذایی قابل قبول تبدیل شده است. پس از آن، بازار

تا از اختالفات میان

حالل  اجازه میدهد

گواهینامه

مواد غذایی مبتنی بر حشرات رشد فوقالعادهای را آغاز کرده

دوره تولید

که ممکن است در این

دانشمندان کالسیک

و چندین صنایع غذایی شروع به کار در بازار کردهاند که

جهانی غذا و فرامرزی امکانپذیر نباشد، خودداری کنند. همچنین میتواند ذینفعان مختلف غیر اسالمی در صنایع تولید مواد غذایی و محققان را در معرض برخی از مسائل در انتظار قرار گیرد که باید برای افزایش کیفیت فتوا (احکام

اسالمی) در مورد مصرف حشرات موردتوجه قرار گیرد.

حشرهخواری و صنایع غذایی حالل

بازار غذای حالل بسیار عظیمتر از آن است که توسط صنایع غذایی حشرات نادیده گرفته میشود. طبق گزارش

ارزش آن تا سال 2023 به 1.2 میلیارد دالر خواهد رسید.)1(

شرح مشکل

تحقیقات نشان داده است که بین دین و مصرف یک

تعامل وجود دارد)10-9(، و دین یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده انتخاب مصرفکننده است.)17-11( چندین مطالعه وجود دارد که میزان قابلقبول بودن مصرف حشرات را در کشورهای غربی و سایر مکآنهای مختلف مورد بررسی قرار داده است.)21-18( در مورد مسلمانان، مقبولیت غذا در

بازار بینالمللی

و تحلیل

و مشاوره تجزیه

گروه تحقیق

دارد که

بستگی

شرعی

سراسر جهان بهشدت به قوانین

)IMARC( با عنوان «بازار غذای حالل: روند جهانی صنعت، سهم، اندازه، رشد، فرصت و پیشبینی »2023-2018 نشان داد که بازار جهانی غذای حالل به ارزش 1.4 تریلیون دالر در سال 2017 رسیده است. این گزارش پیشبینی کرده است که ارزش بازار تا سال 2023 به 2.6 تریلیون دالر آمریکا خواهد رسید، نرخ رشد ساالنه )CAGR( بیش از 11 درصد

نهادهای صدور گواهینامه حالل را راهنمایی میکنند. با این حال، کتابهای فقه (قانون کانون اسالمی) حاوی نظرات مخالف متنوعی در مورد مصرف حشرات است. این جایگاه متحد بر دانشمندان معاصر و نهادهای صدور گواهینامه تأثیر گذاشته است. بهعنوان مثال، در مورد حاللیت کارمین E-( )120 که عصاره حشرات است و بهعنوان رنگ خوراکی در

در بازه زمانی بین 2018 تا 2023 را نشان خواهد داد. با

و طعمدهندهها استفاده میشود، دو نظر

ادویهها

برخی

افزایش تعداد مسلمانان در جهان و با ادامه تحریک برای محصوالت غذایی سالم و مورد اعتماد، بازار مواد غذایی حالل

مخالف وجود دارد. بعالوه، برخی از استداللهای مطرحشده توسط برخی از نویسندگان در این زمینه در تحلیل دقیق

بازارها در

و تأثیرگذارترین

از سودآورترین

یکی

بهعنوان

مستدل نبوده است. آنها صرفاً روایات آرا و بدون تحلیل

حقوقی هستند. با این کمبود ادبیات، آینده بازار حشرات و   دنیای تجارت معاصر خواهد شد. از طرف دیگر، دالیل مختلف

بهعنوان موارد قانعکنندهای که فراتر از محیط فرهنگی است،

غذایی

صنایع

تصور مسلمانان از مصرف حشرات برای

بینالمللی و متصدیان اصلی در صنایع غذایی حالل پنهان   پیش میرود.)5( الزم است نهادهای صدور گواهینامه حالل

نسبت به مصرف

و تزلزلناپذیر

یکپارچه

صریح،

موضعی

است.

هدف اصلی این مقاله توضیح در مورد نظرات حقوقی در   حشرات خوراکی داشته باشند. قابل ذکر است، فواید تغذیهای

و زیست محیطی مهمترین مزایایی است که طرفداران مصرف

قانون شرع

در کتابهای

مورد مصرف حشرات است که

Vane-

میکنند17(، .)22

حشرات خوراکی بر آن تأکید

اسالمی مستند است. این توضیح بهعنوان یک چارچوب برای

Wright شاید یکی از محققان نسبتاً اولیهای بود که ارزش

از موارد عملی که در مورد صدور

مشخص کردن برخی

غذایی مقایسهای حشرات خوراکی را انجام داد.)23( تیلور در کتابی با عنوان: «حشرات در تغذیه انسان» دادههای مربوط

گواهینامه حالل مواد غذایی مبتنی بر حشرات وجود دارد، عمل میکند. تازگی این مقاله در زمینهی هموارسازی موضع

100 گرم گوشت گاو فقط 12.5 میلیگرم روی است همان

مقدار شپشک نخل حاوی 26.5 میلیگرم روی میباشد. در زمانهای اخیر، نشان حالل فراتر از نشانگر مجاز بودن

شرع رفته و تبدیل به نمادی از محصوالت غذایی تمیز، بهداشتی، انسانی و مورد اعتماد شده که موردتوجه مسلمانان و غیرمسلمانان است)32-26(؛ بنابراین، نادیده گرفتن مزایای

به مقادیر غذایی را برای طیف وسیعی از حشرات جمعآوری کرد و پروتئین، چربی، کربوهیدرات، مواد معدنی، ویتامین و

کالری آنها را با مقادیر گوشت گاو، بره، گوشت خوک، مرغ، ماهی، شیر و تخممرغ مقایسه کرد. تیلور دریافت که حشرات حاوی پروتئین زیادی هستند، بعضی از آنها از گوشت گاو

اصالح شده، کالری چربی کمتری دارند. ترکیب اسید آمینه،

و قانعکننده

مختلف مصرف حشرات، بدون اثبات دقیق

به متیونین، سیستئین و

(تمایل

نیست

اگرچه ایدئال

حالل خواهد بود. عالوه بر این،

دانشمندان، ضد الگوی

تریپتوفان)، اما با افزودن پروتئین گیاهی مناسب مانند گلوتن

ذرت بهراحتی متعادل میشود. حشرات حاوی کلسیم، آهن،    همانطور که در اسالم مصرف مواد غیرحالل منع شده است،

کار بدون شواهد معتبر اسالمی، گناه سختتر

ممنوعیت

ریبوفالوین

ویتامینها، بهویژه

و برخی

مواد معدنی

سایر

هستند. این نتایج با مطالعه نسبتاً اخیر تأیید شد.)24(    است. همانطور که بعداً خواهیم دید، قرآن نسبت به کسانی

که غذای یا غذایی را که طیب (خوب، مقوی، سالم) است

گرفتند که نمره ارزش غذایی

در یک مطالعه نتیجه

را متخلف و خطاکار

ملموس منع میکنند

بدون توجیه

میخواند.

جیرجیرک، الرو شپشک نخل و کرم کنجاله بهطور قابل توجهی سالمتر از گوشت گاو و مرغ بود و هیچ یک از شش

بهعالوه، در قانون اساسی رژیم غذایی عمومی در اسالم آمده است: «تمام غذاها حالل محسوب میشوند تا زمانی که حرام بودن آنها ثابت شود.» در این رابطه، در مواردی که نظرات مخالف در مورد مصرف حشرات وجود دارد، نیاز به بررسی

حشره آزمایش شده از نظر آماری از گوشت گاو کم ارزشتر

نبودند.)25( اکثر حشرات خوراکی انرژی کافی و پروتئین دریافتی در رژیم غذایی انسان و همچنین نیازهای اسیدآمینه را تأمین

انتقادی نظرات دانشمندان برای تجزیه و تحلیل شواهد ارائه

اخیری که

در مطالعهی

Vane-Wright

میکنند. ادعای

نتیجه گرفت پروتئین حشرات میتواند تقریباً جایگزین تمام   شده، جهت کشف اعتبار هر نظر وجود دارد.

مصرف حشرات در اسالم

یافته هایاین

طبق

شد و

تائید

مهرهداران شود

پروتئین

مصرف حشرات در فرهنگ عربستان

مطالعه، حشرات همچنین دارای محتوای باالیی از اسیدهای

چرب تکگانه و چندگانهی غیراشباع هستند. آنها غنی از

پیش از ظهور اسالم در عربستان، عربها بهعنوان غذای

منگنز، فسفر،

مانند مس، آهن، منیزیم،

عناصر کمیاب

موردعالقه به مصرف ملخ عادت داشتند. ملخ برای اعراب بهقدری قابلتوجه بود که آنها آن را بهعنوان غذا و دارو در

یک ماده میدانستد، از این رو این جمله عربی آمده است: «وقتی ملخ ظاهر شد، همه داروها را دور بریزید.» یک عرب

سلنیوم و روی و همچنین ویتامینهایی مانند ریبوفالوین،

اسید پانتوتنیک، بیوتین و اسیدفولیک هستند.)24( هارتمن و سیگریست نتیجه گرفتند که حشرات دارای غلظت کمتری از کلسترول در کنار جیره مناسب اسیدهای

همسرش را به دلیل تهیه غذاهای ملخ تحسین میکند. آنها

هستند.)19( طبق مرکز بینالمللی

n-3 / n-6

چرب

فیزیولوژی و اکولوژی حشرات )ICIPE(، چندین آمینو اسید   به همان اندازه تخمهای ملخ را مصرف میکنند و به نظر آنها

را برای

آنها

هستند که اشتهای

خاصی

مواد

تخمها

این

ضروری بهویژه لیزین، ترئونین و متیونین که در رژیمهای

گوشت فرو مینشاند. اهمیت تغذیهای ملخ برای اعراب شاید عامل آگاهی دقیق

غذایی غالت و حبوبات محدود هستند، در حشرات خوراکی به مقدار کافی وجود دارد. در مقایسه با منابع مرسوم، حشرات

ملخها باشد.

دگردیسی

اعراب درباره مراحل مختلف

خوراکی سرشار از روی هستند. بهعنوان مثال، در حالی که

حدود 40 دالر برای هر کیلوگرم، گرانتر از گوشت، به فروش

میرسد.

هنگامیکه برای اولین بار از آن بیرون آمد، آن را )Qummus( صدا میکنند و زمانی که شروع به بال در آوردن میکند اما

نظرات دانشمندان مسلمان کالسیک در مورد مصرف

قادر به پرواز نیست آن را )Ad-debba( مینامند و

حشرات

در میان علمای چهار مذهب اهل سنت (مدارس قانون

شرع اسالمی) اتفاقنظر وجود دارد که ملخ، نوعی حشره،

)Khayfaan( هنگام اولین پرواز و )Katfaan( هنگام پرواز و

متعادل ساختن بال خود میکند. آنها به همان اندازه نام

دیگری را به گروهبندی و گردهمایی ملخها نسبت میدهند. به عشق ملخ، آنها فرزندان پسر خود را »Jundub« نام ملخ

برای مصرف حالل است. این اجماع اجتنابناپذیر است، زیرا

دختران خود

ملخ ماده برای

نام یک

»Jaradah«

نر و

حدیث صریح (سخنان و سنتهای پیامبر) وجود دارد که از مصرف ملخ حمایت میکند. با این حال، نظرات فقها (فقهای

میگذارند. هنگامیکه اسالم به عربستان آمد، ملخ موردتوجه قرار

اسالمی) در مورد انواع دیگر حشرات متفاوت هستند. این

گرفت و حالل شد که پیامبر اکرم محمد (صلیاهلل علیه و آل

اختالف به دلیل این واقعیت به وجود میآید که تمام روایات حدیثی درباره مجاز بودن حشرات فقط بر روی ملخ متمرکز شدهاند و در مورد سایر حشرات نیز ساکت بودهاند. بهطور

و سلم) فرمود: مصرف ماهیها و ملخها به ما مجاز شده است (حالل است.)33() بهعالوه، از عبداهلل بن ابی عوفا نقلشده است که گفته است: «ما با پیامبر در شش یا هفت غزوات

خالصه، دو مدرسه از چهار مکتب اهل سنت قانون شریعت

ملخ

و ما عادت داشتیم

(غزوهها، نبردها) شرکت کردیم

ال مخالف هستند، درحالیکه دو

اسالمی دارای دو عقیده کام

که در همه

نکته به حشرهخواری

این

مصرف کنیم.»

مکتب دیگر با اختالف اندکی روند اعتدال را گزیدهاند. با این حال، هر چهار مکتب اهل سنت اتفاقنظر دارند که حشراتی که از طریق غذا رشد میکنند، مانند کرمهای غذایی، حالل

و مجاز هستند.)32(

نبردهایی که حداقل طی نه سال در طول حیات پیامبر اسالم

در مدینه به طول انجامیده است، اشاره کرده است.)31( مصرف ملخ محدود به زمان اضطرار در جنگ نیست، ابن ماجه از انس بن مالک نقل کرد که همسران پیامبر (صلیاهلل

قبل از اینکه به جزئیات نظرات محققان بپردازیم، در

هدیه

یکدیگر

ملخ را به

و آلِ و سلم) سینیهای

علیه

کتابهای کالسیک قانون شرع اسالمی اصطالحی وجود دارد

میدادند.)33( این حدیث تأیید میکند که ملخ بیشتر در

که بهطور گسترده

Hashrah

روشن شود. کلمه

که باید

حال مصرف بوده است. عبداهلل پسر عمر (جانشین دوم پیامبر

بهعنوان حشره ترجمه شده است، در ادبیات فقه (قانون شرع

اسالمی) برای معنایی وسیعتر از حشره استفاده میشود. هنگامیکه کلمه حشره (جمع: )Hasharaat در کتاب فقه

اسالم خدا) نقل کرد که روزی از پدرش «عمر» در مورد ملخ

سؤال شد و او گفت: کاش میتوانستیم از آنیک کاله (پر) داشته باشیم تا میتوانستیم از آن بخوردیم عبداهلل سپس

اوقات به حشرات، جوندگان (مانند

ذکرشده است، گاهی

اظهار داشت: او (عمر) ملخ را بسیار دوست دارد.

موش، جوجهتیغی و غیره) و خزندگان (مانند مارمولکها،

همه این روایات و بسیاری دیگر بهطور قانعکنندهای ثابت

مارها) اشاره دارد. از این رو، مهم است که یک محقق احکام

بوده.

اعراب

از سنت

کردهاند که مصرف حشرات بخشی

و نظرات علمی را در مورد Hasharaat (جمع )Hashanah بهصورت مورد به مورد مطالعه کند. در بندهای بعدی، ما به بحث در مورد نظرات چهار مکتب اهل سنت به کلمه حشرات

خواهیم پرداخت.

تاکنون، مصرف ملخ یک غذای سنتی در عربستان سعودی،

کویت، یمن، لیبی و برخی دیگر از کشورهای عربی میباشد. تجارت پرسود ملخ در عربستان سعودی و یمن، دو ریشه

اصلی اجدادی عرب، انجام میشود و ملخ زنده در کیسهها،

خوب است) را که خدا به شما حالل کرده، مصرف کنید و حرام قرار ندهید و تخطی نکنید. همانا خداوند ستمگران را دوست ندارد؛ و از چیزهای حالل- طیبان (حالل و خوب) که خداوند به شما عنایت کرده بخورید و از خدایی که به او ایمان دارید، بترسید.»طبق زبانشناسی قرآن، وقتی آیهای از قرآن با جمله «یا ایها الذین آمنوا» باز میشود: قوانینی که ممکن است یک قاعده اجباری (انجام واجب یا ممنوع بودن آن) یا

مکتب حنفی که اکثر پیروان جهان اسالم را تشکیل

میدهد و به چهل و پنج درصد از جمعیت مسلمانان میرسد. انواع حشرات را حرام و مواد غذایی حاوی حشره را ممنوع اعالم کرده است. آنها استدالل خود را بر اساس آیهای از قرآن کریم (بهعنوان مثال سوره اعراف آیه )157 استوار کردند که

مصرف خبیث یا پلید (سوء نیت، بدخیم و چیزهای ناپاک) را منع میکند. حنفیها حشرات را کثیف و بدخیم و مکروه

گفته

یا خنثی)

(توصیهشده، مذموم

غیراجباری

قوانین

میدانند و یک فرد عادی از آنها منزجر میشود.

که میگوید:

با این حال، جمله آخر آیه

خواهند شد.

بهطور خالصه، در حالی که در مورد منع هر چیز خبیث

بین همه دانشمندان اسالم اتفاقنظر وجود دارد، در مورد   «بهراستی، خدا متجاوزان را دوست ندارد»، نشانه واضحی

است که در اینجا حکم اجباری است؛ بهعبارت دیگر، گناه

از حشرات بهعنوان خبیث اتفاقنظر

برچسب زدن برخی

وجود ندارد. به همان اندازه روشن است که اساس بحث و   مجازاتی است برای یک مسلمان که هرچه حالل و طیب

است را تحریم کند. در نتیجه، هرگونه منع مصرف مواد

هر چهار مکتب اهل سنت در مورد

اختالف بین علمای

غذایی باید با شواهد معتبری اثبات شود که نشان از حالل

نبودن و طیب نبودن آن باشد. با گفتن این نکته، باید توجه داشت که هیچ مذهبی از بین چهار مکتب اهل سنت، آیهای مستقیم یا صریح از قرآن یا روایتی از حدیث را ارائه نمیدهد که مصرف حشرات را منع میکند؛ بنابراین، قضاوت در مورد حاللیت حشرات غیر

از ملخ موضوع اجتهاد (استدالل قانونی، کسر و استنباط)

خواهد بود که تحقیقات بیشتری را امکانپذیر میکند. در اینجا باید به خاطر داشت که وقتی نظرات اجتهادی مخالف

مصرف حشرات به خبیث بودن حشره (چیز بدخیم و کثیف)

یا طیب (خوب، مغذی، قابلقبول توسط مردم) بستگی دارد. درحالیکه بعضی از دانشمندان عقیده دارند که حشره خبیث است، مکتب مالکی آن را خبیث نمیداند مگر آنکه برای

سالمتی انسان مضر باشد و ازنظر فرهنگی غیرقابلقبول باشد.

روش

در این مقاله تحلیل گفتمان انتقادی )CDA( بهعنوان

یک روش تحقیق برای حل مشکل این تحقیق مورد استفاده

بر اساس کیفیت

وجود دارد، نظر صحیح

و واگرایی

قرار میگیرد. این روش برای این تحقیق مناسب است زیرا

استداللهای آن قضاوت میشود، نه با شمارش تعداد کسانی

در ارتباط با زمینه

مطالعه زبان نوشتاری

معموالً برای

که چنین عقیدهای دارند. رویکرد کیفی مقدم بر رویکرد کمی در معرفتشناسی اسالمی و نظریه شواهد است. آنچه در زیر میآید این است که انتخاب نظر در مورد مصرف حشرات بین جمهوری (اکثریت) یا مکتب مالکی بر اساس طیب بودن یا نبودن حشره برخالف خبیث است. برای انجام این کار، ما باید طیب را تعریف کنیم، جز حالل- طیبان که چارچوب

اجتماعی آن استفاده میشود. در این تحقیق، CDA برای

زمینهسازی نظرات حقوقی کالسیک در مورد مصرف حشرات در چارچوب فرهنگی اجتماعی فقها اسالمی مورد استفاده قرار گرفت. تحلیل محتوای کیفی همچنان روش تحقیق

اصلی است که بیشتر برای بررسی ادبیات استفاده میکند.

بحث

توسط قرآن است و توسط

تعیینشده

نظارتی

مفهومی

بر اساس قانون

در اینجا

و تحلیل

تجزیه

پیشفرض

نهادهای صدور گواهینامه حالل برای صدور گواهینامه حالل

آنچه

میکند

است که غذا را راهنمایی

اسالمی

عمومی

برای مواد غذایی استفاده میشود که در مواد غذایی که

بهوضوح در قرآن یا حدیث ذکر نشده است.

درآیات قرآن آمده است: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! طیب (آنچه در مورد غذاها، چیزها، اعمال، عقاید و اشخاص

قرآن با تأکید، تمام بشریت ازجمله مسلمانان را به مصرف     برای شروع، اجماع دانشمندان در مورد حاللیت ملخ که

یک حشره نیز است، دلیل قانعکنندهای است که نظر عمومی

(خوب و

طیب

حالل (مجاز ازنظر اسالمی) و همچنین

قابلقبول، ازنظر بهداشتی و معنوی کامالً) سفارش و دستور   مکتب حنفی را که خانواده حشرات را خبیث یا غیرطیب

میداند، نفی کرد. عالوه بر این، شواهد فراوانی که ثابت

حالل

مصرف غذای

دو جز در مفهومسازی

میدهد. این

میکند برخی از حشرات خوراکی مقوی، دارویی و غذای موردعالقه بسیاری از نژادها در سراسر جهان هستند، بیشتر

متقابالً مقدس هستند. همانطور که بعد ًا روشن خواهد شد، کلمه طیب ازنظر معنا گستردهتر از حالل است و در تعیین

«منزجر شده»

که همه حشرات را

با استدالل کسانی

حاللیت-کلیدی است.

میدانند، هیچیک از افراد عادی نمیخواهند مصرف کنند، به همان اندازه میتوان ادعا کرد که ملخی که تاکنون غذای موردعالقه اعراب باقیمانده و در اسالم مجاز شناختهشده است، به همان اندازه یک حشره منزجر برای برخی دیگر از نژادها در جهان است که آنها نیز حشرهخوار هستند اما ملخ مصرف نمیکنند (بهعنوانمثال یورو در آفریقای غربی) در صورت عدم وجود شواهد روشن که مصرف حشرات را منع

برای روشن کردن، کلمه طیب، طبق نظریه «تطبیق معنایی کامل» یک قرآن، باید یک کلمه منحصر بهفرد باشد که معنای موردنظر را کامالً انتقال میدهد و نمیتواند با کلمه دیگری جایگزین شود آن را در کاربردهای عمومی عربی مانند «تحیر» استفاده کنید. در ریشهشناسی عربی، کلمه طیب از ریشه کلمه »Taaba« گرفته شده است که به معنای

«خوب بودن»، «خوشمزه بودن»، «پاک بودن»، «قابلقبول

بتوان گفت که ملخ مانند حشره به دلیل

میکند، شاید

بودن» و «تمیز و غیر آلوده بودن» است.)35(

مقبولیت در فرهنگ عرب، همانطور که قبالً توضیح دادیم،

حالل شده و بعضی از فقهها موارد دیگری را نیز در نظر

در قرآن، طیب بهعکس خبیث (نجس، تقلبی و آلوده)

گرفتهاند. حشراتی که اعراب بهعنوان خبیث مصرف نمیکنند

اشاره دارد که هم در مورد موجودات انسانی و هم غیر

زیرا در فرهنگ عرب منزجر شدهاند؛ بنابراین، میتوان نتیجه گرفت که نظرات فقهی مسلماً مبتنی بر یک تحلیل ذهنی است که با اطالعات محدودی که در رابطه با موضوع در

دسترس آنها است، شکل میگیرید. در فقه اسالمی، نظرات ذهنی مربوط به فقه در مورد غذا

انسانها اعمال میشود. طیب با کلمه «طاهر» که معنی آن

«پاک بودن» و عاری از آلودگی است، معنی یکسانی دارد، اما طیب معنای آن گستردهتر است، به توانایی تحقق کیفیت

مورد تقاضا و تحقق بخشیدن به نتیجه نهایی اشاره دارد.

بهعالوه، کلمه »Taaba« دارای یک بعد عاطفی است.

«صرفاً» با توجه به فرهنگ آنها و مطابق بازمان و مکان تغییر

فقط به رعایت

است زیرا

که عینیتر

«طاهر»

برخالف

میکنند. بنابراین، غذاهایی که به دلیل زمینههای فرهنگی

استاندارد خلوص اشاره دارد، کلمه «طیب» ذهنی است زیرا

همه

برای

ممنوعیت

توسط فقها ممنوع شدهاند، این

موضوع در نظر میگیرد؛

را نسبت به یک

نظرات فردی

مسلمانان، با عرف یا فرهنگ متفاوت که چنین غذایی را میپذیرد، الزماالجرا نیست. این در روایات مشهود است، در کتاب صحیح بخاری، جایی که خالد بن ولید گفت: «یک داب بوداده (ماسوره، نوعی مارمولک وحشی) را نزد پیامبر اکرم (صلیاهلل علیه واله) آوردند.» هنگامیکه دست خود را به سمت آن برای خوردن آن دراز کرد، به او گفتند: «اینیک

مارمولک وحشی است». بنابراین، دست خود را عقب کشید. خالد پرسید: «آیا خوردن آن حرام است؟» پیامبر گفت: «نه

بهعبارت دیگر، آنچه ممکن است از نظر کسی «طیب» باشد

ممکن است ازنظر دیگری «طیب» نباشد. این امر درآیات

مختلف قرآن مشهود است، در جایی که «طیبه» یا «طیب» ظاهر میشود، مانند انتخاب زن برای ازدواج و هدایایی که همسر به شوهرش میدهد. در آن زمینهها، طیب مفهوم

سلیقه فردی و خودخواهی است.

تحلیل آرا فقیهان (فقهای اسالمی)

کمکهای

حشرات میتوانند

که نشان میدهد

فراوانی

اما در سرزمین مردم من یافت نمیشود و به همین دلیل

ارزشمندی به دستگاههای غذایی یا

اقتصادی و تغذیهای

است که من دوست ندارم آن را بخورم»؛ بنابراین، خالد شروع

خوراکی داشته باشند، هنوز هیچ قانون مشخصی برای وارد کردن حشرات به چنین دستگاههایی وجود ندارد. تحقیقات

رسولاهلل به او نگاه

به خوردن آن کرد درحالیکه

میکرد.)36(

از این روایت میتوان استنباط کرد که اگر بدون شک   آینده نیاز به بررسی چگونگی مدیریت منظم ارزش غذایی

روشن،

و ذخیرهسازی

فرآوری

روشهای

حشرات، ایجاد

این عقیده را بپذیریم که خانواده حشرات منزجر شدهاند، این

تعریف روشهای پرورش و اجرای مقررات مربوط به ایمنی

غذا و خوراک دارد.)2(

نتیجهگیری

مصرف حشرات در اسالم کامالً بیگانه و ممنوع نیست و

نظر ذهنی و نسبی است زیرا مسلمانانی هستند که فرهنگ آنها مصرف برخی حشرات را مجاز میداند و آن را منزجر نمیدانند. این باعث میشود که عقیدهای که اجازه مصرف

حشرات را میدهد ترجیح داده شده و مورد قبولتر باشد. این نظر با اصل کلی اسالمی در مورد مصرف غذا پشتیبانی

بهعنوان حرام بدون استثناً یک

حشرات

همه

محکومیت

میشود که میگوید: «همه مواد غذایی حالل هستند، مگر

خطای فنی و مغالطه تعمیم است. این امر در اجماع چهار

مکتب سنی مبنی بر حالل بودن ملخ و کرمهای غذایی مشهود است. با این حال، در مورد دیگر حشرات خوراکی

اتفاقنظر وجود ندارد. بر اساس تجزیه و تحلیل حقوقی، عقیدهای که مصرف حشرات را با برخی شرایط مجاز میداند مشهودتر و غالبتر است. با این وجود، یکی از مهمترین نیازهایی که باید قبل از تأیید حالل بودن یک محصول غذایی

اینکه با شواهد معتبری مبنی بر حرام بودن آنها ثابت شود» و همچنین جهانی بودن پیام و قانون اسالمی که فراتر از

نژادها، قبایل و ملتها است. بنابراین، آنچه باید مهمترین مسئله در تأیید حالل بودن یک حشره باشد، ویژگیهای غذایی و ایمنی برای سالمتی انسان است، درحالیکه انتخاب مصرف آن به فرهنگ و سلیقه فرد بستگی دارد. ذکر یک حشره مورداستفاده در غذا در

مبتنی بر حشرات موردبررسی قرار گیرد، نتایج تجزیه و

جدول مواد غذایی کافی است تا یک مصرفکننده انتخاب

تحلیل خطر و همچنین کیفیت غذایی هر حشرهای است که

و برای

یک ماده بهداشتی

مصرف

کند. در مورد ایمنی

به بازار عرضه میشود. سپس انتخاب این نوع مواد غذایی،

بهعنوان مقبولیت فردی، به مصرفکننده واگذار میشود، اما نباید از این قبیل مواد غذایی صالحیت حالل را رد کرد. با توجه به افزایش روزافزون جمعیت و کاهش منابع غذایی با منشأ دامی و گیاهی خصوصاً بهدلیل تغییرات آب و هوایی ایجاد شده در سالیان اخیر، باستی مطالعات بیشتری در

سالمتی انسان یک قانون کلی در اسالم است، قبل از اینکه حشرهای بهعنوان طیب شناخته شود، باید با شواهد واضح مشخص شود که برای مصرف انسان بیخطر است. بر این اساس، موارد بسیاری وجود دارد که باید در رابطه با برچسب حالل غذای حشره محور حل شود. بهعنوان مثال، یک آنالیز غذایی توسط سازمان ایمنی غذایی اروپا )EFSA( در سال

منبع

حشرات بهعنوان یک

تغذیهای

خصوصیات

زمینه

2015 تأکید کرد که عدم اطمینان و شکاف زیادی در مورد

ارائه

انجام پذیرد. همچنین

توسط محققین

جایگزین

استفاده از حشرات و محصوالت آنها بهعنوان غذا و خوراک

دستورالعمل های مدون از سوی روحانیون و مراجع تقلید

برای مصرف حشرات به عنوان منابع غذایی، در آینده ای

نزدیک، ضروری می باشد.

وجود دارد.)37( استفاده از حشرات بهعنوان غذا در مقیاس وسیع نیاز به تحقیق در مورد روشهای فرآوری و آمادهسازی بهعنوان غذا

توصیه برای آیندهپژوهی

و همچنین

و بهداشتی

سمشناسی، میکروبی

و ایمنی

پتانسیل آلرژیزایی احتمالی دارد.)19( با وجود مطالعات

حشره اتفاق میافتد و ممکن است برای متابولیسم حشرات

بیضرر باشد اما برای سالمت انسان خطرناک، فعال باشند.

برای پر کردن شکاف دانش موجود، در مورد توانایی سمشناسی، میکروبی، بهداشت و احتمال آلرژیزایی حشرات

مصرف حشرات،

مداوم برای

با فعالیتهای فرهنگی

خوراکی، تحقیقات بیشتری باید انجام شود. گفته شده است

گنجینهای جدید و بازار عظیمی برای صنایع غذایی حالل بهعنوان یک صنعت غذایی معتبر و با اخالق در حال گشودن است. هرگونه نقش فعال توسط یک سازمان صدور گواهینامه حالل نه تنها راهی روشن برای رشد صنایع غذایی مبتنی بر حشرات در سراسر جهان فراهم میکند بلکه به همان اندازه

که برخی از حشرات حاوی برخی مواد هستند که ممکن

است برای مصرف انسان مفید یا مناسب نباشد. در این راستا، تحقیقات غذایی حالل با مطرح کردن الزامات اسالمی که ممکن است شامل سایر مواد از نظر اسالمی باشد که ممکن است در برخی حشرات وجود داشته باشد، باید نقش فعالی

اعتماد در محدوده خطوط قرمز

بدنه قابل

بهعنوان یک

در تحقیقات در رابطه با حشرات خوراکی داشته باشد. این

اسالمی شناخته میشود که از نیازها و گفتمانهای معاصر

در این زمینه آگاه است.

تضاد منافع

نتایج حاصل از این مطالعه با منافع نویسندگان و محققان

در تعارض نیست.

منجر به لیست حشراتی میشود که میتوانند بهعنوان حالل

گواهی شوند. اکنونکه حشرهشناسی جهانی مردم را به سمت تولید انبوه حشرات خوراکی سوق میدهد، الزم است نهادهای صدور گواهینامه حالل در وضع قوانینی که بر روند تولید حشرات و ایمنی آن بر اساس فرآیند بیوشیمیایی که در

References

1. Shockley M, et al. Edible insects and their uses in North America; past, present and future, Edible insects in sustainable food systems. Springer. 2018;55-79.
2. Dobermann D, Swift J, Field L. Opportunities and hurdles of edible insects for food and feed. Nutrition 2017;42(4):293-308.

http://dx.doi.org/10.1111/nbu.12291

3. McGrew W.C. The ‘other faunivory’revisited: insectivory in human and non-human primates and the evolution of human diet. Journal of human 2014;71: 4-11.

https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2013.07.016

4. Lesnik, J.J. Termites in the hominin diet: A meta- analysis of termite genera, species and castes as a dietary supplement for South African robust australopithecines. Journal of human evolution. 2014;71: 94-

https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2013.07.015

5. Van Huis A, et al. Edible insects: future prospects for food and feed security. Rome: Food and Agriculture Organization of the United 2013
6. Yen A.L. Edible insects: Traditional knowledge or western phobia? Entomological research. 2009; 39(5):289-298. http://dx.doi.org/10.1111/j.1748-

5967.2009.00239.x

7. Durst B, et al. Forest insects as food: humans bite back. Thailand: Bangkok; RAP publication. 2010.

8. House J. Consumer acceptance of insect-based foods in the Netherlands: Academic and commercial implications. Appetite. 2016; 107: 47-58. http://dx.doi.org/10.1016/j.appet.2016.07.023
9. Zick Varul M. After heroism: Religion versus consumerism. Preliminaries for an investigation of Protestantism and Islam under consumer culture. Islam and Christian–Muslim 2008; 19(2):

237-255.

http://dx.doi.org/10.1080/09596410801924046

10. Karner C, Aldridge A. Theorizing religion in a globalizing world. International Journal of Politics, Culture, and Society. 2004; 18(1): 5-32. http://dx.doi.org/10.1023/B:IJPS.0000048105.59395

.d0

11. Moira P, Sarchosis D, Mylonopoulos D. The religious beliefs as parameter of food choices at tourist destination The case of Mykonos. 2017. http://dx.doi.org/10.20431/2455-0043.0403001
12. Zainuddin A, Shariff M. Preferences for Halalan Toyyiban retail supply chain certification: A case of hypermarket. Procedia economics and finance. 2016; 37: 405-411. http://dx.doi.org/10.1016/s2212-

5671(16)30144-7

13. Freidenreich D.M. Foreigners and their food: Constructing otherness in Jewish, Christian, and Islamic law. United States: California: Univ of California Press; 2011

http://dx.doi.org/10.1525/california/9780520253216. 001.0001

14. Collins N, Friedrich L, Posthauer M.E. The Nutritional Melting Pot: Understanding the Influence of Food, Culture, and Religion on Nutrition Interventions for Wound Healing. Ostomy wound management. 2009. 55(5).
15. Just R, Heiman A, Zilberman D. The interaction of religion and family members’ influence on food decisions. Food quality and preference. 2007; 18(5): 786-794.

http://dx.doi.org/10.1016%2Fj.foodqual.2007.01.008

16. Dindyal S, Dindyal S. How personal factors, including culture and ethnicity, affect the choices and selection of food we make. Internet Journal of Third World Medicine. 2003; 1(2): 27-33. https://doi.org/10.5580/2231
17. Feeley-Harnik G. Religion and food: An anthropological Journal of the American Academy of Religion. 1995; 63(3): 565-582.
18. Orsi L, Voege L.L, Stranieri S. Eating edible insects as sustainable food? Exploring the determinants of consumer acceptance in Germany. Food Research International. 2019; 125: 108573. http://dx.doi.org/10.1016/j.foodres.2019.108573
19. Hartmann C, Siegrist M. Insects as food: Perception and acceptance. Findings from current research. Ernahrungs Umschau. 2017; 64(3): 44-50. http://dx.doi.org/10.4455/eu.2017.010
20. Megido C, et al. Consumer acceptance of insect- based alternative meat products in Western countries. Food Quality and Preference. 2016; 52: 237-243. http://dx.doi.org/10.1016/j.foodqual.2019.04.011
21. Barennes H, Phimmasane M, Rajaonarivo C. Insect consumption to address undernutrition, a national survey on the prevalence of insect consumption among adults and vendors in PloS one. 2015; 10(8):     e0136458.

https://dx.doi.org/10.1371%2Fjournal.pone.0136458

22. Al-Jauziyyah I.Q. I’lam al-Muwaqqi’in ‘an Rabb al-‘Alamin. Beirut: Dar al-Jil; 1973.[In Arabic]
23. Vane-Wright R. Why not eat insects? Bulletin of Entomological Research. 1991; 81(1): 1-4. http://dx.doi.org/10.1017/S0007485300053165
24. Kouřimská L. Adámková A. Nutritional and sensory quality of edible NFS Journal. 2016; 4: 22-26. http://dx.doi.org/10.1016/j.nfs.2016.07.001
25. Rumpold A, Schlüter     O.K.      Nutritional composition and safety aspects of edible insects.

Molecular nutrition & food research. 2013; 57(5): 802-823. https://doi.org/10.1002/mnfr.201200735

26. Wilkins S, et al. The acceptance of halal food in non-Muslim countries: Effects of religious identity, national identification, consumer ethnocentrism and consumer cosmopolitanism. Journal of Islamic Marketing. http://dx.doi.org/10.1108/JIMA-

11-2017-0132

27. Wibowo M.W, Ahmad F.S. Non-Muslim consumers’ halal food product acceptance model. Procedia Economics and 2016; 37: 276-283. https://doi.org/10.1016/S2212-5671(16)30125-3
28. Hussain I, et al. Integrating factors influencing consumers’ halal products purchase: Application of theory of reasoned action. Journal of international food & agribusiness marketing. 2016; 28(1): 35-58.
29. Mathew V.N. Acceptance on halal food among non-Muslim consumers. Procedia-Social and Behavioral Sciences. 2014; 121: 262-271. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.01.1127
30. Golnaz R, et Non-Muslims’ awareness of Halal principles and related food products in Malaysia. International food research journal. 2010; 17(3): 667-

674.

31. Khan M., Sahih Al-Bukhari (Vol 8). Riyadh: Maktaba Dar-us-Salam; 2007. [In Arabic]
32. Al-Nawawi -I.M., Al majmu’syarhumuhazzab. : Dar Al-Kotob Al-Ilmiyah; 2007. [In Arabic]
33. Majah I, ibn Yazid Sunan Ibn Majah. 2015.
34. Schleifer A. The World’s 500 Most Influential Muslims. Amman: Jordan; Jordan National Library. 2019(10): 44.
35. Tajudeen A.L, Abdul-Rahman I. Contamination of halal food products: Insights on theological rulings, in Muslim Piety as Economy. 1^st Routledge; 2019; 129-146.
36. Al-Bukhari M. Sahih al-Bukhari. Dar Ul-Hadith; 1978 [In Arabic]
37. Bußler S, et Recovery and techno-functionality of flours and proteins from two edible insect species: Meal worm (Tenebrio molitor) and black soldier fly (Hermetia illucens) larvae. Heliyon. 2016; 2(12): e00218.

https://dx.doi.org/10.1016%2Fj.heliyon.2016.e0021 8

مجله پژوهشنامه حالل/ دوره 4، شماره 1، بهار 1400

Journal of Halal Research/ Spring 2021; 4(1):58-67.                                                                                 Review Article

Halal Certification for edible insects

Ebrahim Abbasi^{1 *} , Hamzeh Alipour², Mozaffar Vahedi¹, Mostafa Mosashoar³

• Department of Medical Entomology, School of Health, Shiraz University of Medical Sciences, Shiraz,
• Research Center for Health Sciences, Institute of Health, Shiraz University of Medical Sciences, Shiraz,

• Director of Shafaq Seminary, Qom Seminary Management and Services Center, Qom,

ARTICLE INFO                 ABSTRACT

 Received: 5 May 2021

Acceptance: 19 June 2021

Keywords:

Citation (Vancouver): Abbasi E, Alipour H, Vahedi M, Mosashoar M. Halal Certification for edible insects. Journal of Halal Research. Spring 2021; 4(1):58-67. [In Persian] https://doi.org/10.30502/H.2021.284875.1070

Edible Insects Certificate Islamic

Use your device to scan and read the article online

Background and objective: To prevent food shortages in the world and minimize greenhouse gases, the United Nations has promoted the use of insects to provide part of the human food protein. Accordingly, people will be more motivated to consume edible insects, and the global market for edible insects is projected to increase significantly by 2023. Countries do not have a common position on certifying the consumption of edible insects. The purpose of this study is to collect the views of scholars of the four Sunni religions on the use of edible insects based on the theories of the Qur’an and religion.

Results: Critical Discourse Analysis (CDA) as a research method can guide the whole research process, while content analysis is the main research method.

Conclusion: Includes indicators that should be considered when confirming the legality of insect foods. The novelty of this research helps Islamic sciences researchers in using edible insects. They can develop a program for edible insects by getting to know each other’s opinions. In the end, it should be noted that in many religions, consumption of edible insects (Entomophagy) is illegal and haram.

^*Correspondance to: Ebrahim Abbasi, Email: ebrahimu2u@yahoo.com, Tel: +98-09124338389

This paper is open access under Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International license