اشتراکات فقهی مذاهب حنفی و جعفری

زمینه‌های تاریخی، اصول مشترک و افق‌های همگرایی

دکتر احمد بصیر نادی

رئیس دانشکده شرعیات و علوم اسلامی جامی هرات

چکیده (Abstract):
مقاله حاضر به بررسی تطبیقی-تحلیلی اشتراکات فقهی میان دو مذهب بزرگ اسلامی، یعنی مذهب حنفی (به‌عنوان یکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت) و مذهب جعفری (به‌عنوان مذهب رسمی شیعه اثنی‌عشری) می‌پردازد. پرسش اصلی این است که مبانی و اصول مشترک این دو مذهب در چه سطوحی قابل شناسایی است و چگونه می‌توان از این مشترکات برای تقریب مذاهب و همگرایی امت اسلامی بهره برد. یافته‌های تحقیق بر اساس سخنرانی دکتر احمد بصیر نادی (رئیس دانشکده شرعیات جامعه هرات) نشان می‌دهد که اشتراکات فقهی این دو مذهب در ۹ محور اصلی و بیش از ۵۰ موضوع قابل دسته‌بندی است: منابع استنباط (قرآن، سنت، اجماع، عقل/قیاس)، قواعد اصول فقه (امر و نهی، تخصیص عام، حمل مطلق بر مقید)، مقاصد شریعت (حفظ دین، نفس، عقل، نسل، مال)، پویایی اجتهاد و قاعده تغییر احکام به تغییر زمان و عرف، اصول عملی (استصحاب، قاعده یقین، برائت ذمه)، ساختار عبادات، حقوق خانواده (نکاح، نفقه، مهریه)، قضا و داوری، و قواعد مالی و معاملات. نتیجه آنکه اختلافات فقهی دو مذهب در حدود ۲۰ تا ۳۰ مسئله محدود است، در حالی که مشترکات به هزاران موضوع می‌رسد. بنابراین، تقریب مذاهب نه تنها ضروری، بلکه با تکیه بر این اشتراکات و با احیای سیره تسامح‌آمیز ائمه (همچون تأیید متقابل امام ابوحنیفه و امام جعفر صادق) و توجه به دشمن مشترک، کاملاً ممکن و مطلوب است.

واژگان کلیدی (Keywords):
تقریب مذاهب، فقه مقارن، مذهب حنفی، مذهب جعفری، اشتراکات فقهی، منابع استنباط، مقاصد شریعت، پویایی اجتهاد، اصول عملی.

۱. مقدمه (Introduction)
جهان اسلام در عصر کنونی با چالش‌های بی‌سابقه‌ای روبه‌رو است که نه تنها مرزهای جغرافیایی، بلکه مرزهای مذهبی و فقهی را نیز درنوردیده است. از یک سو، جریان‌های افراطی و تکفیری با سوءاستفاده از اختلافات فقهی، به تفرقه‌افکنی دامن می‌زنند و از سوی دیگر، دشمنان خارجی (نظیر رژیم صهیونیستی) از هرگونه اختلاف در میان مسلمانان برای تضعیف امت اسلامی بهره می‌برند. در چنین شرایطی، بازخوانی دقیق اشتراکات فقهی میان مذاهب اسلامی، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت تاریخی و تمدنی است.

در میان مذاهب اسلامی، دو مذهب حنفی و جعفری به‌دلایل متعددی از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند: نخست آنکه این دو مذهب از قدیمی‌ترین و پرنفوذترین مذاهب در جهان اسلام هستند (مذهب حنفی با گستردگی در ترکیه، شبه‌قاره، آسیای مرکزی و جهان عرب، و مذهب جعفری با پیروانی در ایران، عراق، لبنان و کشورهای حوزه خلیج فارس). دوم آنکه این دو مذهب از نظر تاریخی با یکدیگر ارتباط تنگاتنگی داشته‌اند؛ امام ابوحنیفه و امام جعفر صادق (که هر دو در قرن دوم هجری می‌زیستند) نه تنها همعصر بودند، بلکه با یکدیگر نشست‌های علمی داشته و یکدیگر را تأیید کرده‌اند. بنابراین، مطالعه تطبیقی این دو مذهب، می‌تواند الگویی عملی برای تقریب سایر مذاهب ارائه دهد.

سؤال اصلی این مقاله آن است که اشتراکات فقهی مذهب حنفی و جعفری در چه محورهایی قابل شناسایی است و چگونه می‌توان از این مشترکات برای همگرایی امت اسلامی استفاده کرد. فرضیه مقاله این است که اشتراکات این دو مذهب به‌مراتب بیشتر از اختلافات است و می‌توان با تکیه بر این اشتراکات، گام‌های مؤثری در مسیر تقریب برداشت.

۲. مرور ادبیات و چارچوب نظری (Literature Review)
در تاریخ فقه اسلامی، رویکردهای تطبیقی از دیرباز مورد توجه بوده است. آثار کلاسیکی چون «اختلاف الفقها» اثر طحاوی، «بدایت‌المجتهد» ابن‌رشد و «الخلاف» شیخ طوسی از جمله آثاری هستند که به مقایسه آرای فقهای مختلف پرداخته‌اند. با این حال، بیشتر این آثار بر جنبه‌های اختلافی متمرکز بوده‌اند و کمتر به اشتراکات و مبانی مشترک پرداخته‌اند.

در دوران معاصر، جنبش تقریب مذاهب با تأسیس نهادهایی چون دارالتقریب قاهره و مجمع تقریب مذاهب اسلامی تهران، توجه به اشتراکات را در دستور کار قرار داده است. پژوهش‌هایی نظیر «الفقه المقارن» اثر محمد ابوزهره و «موسوعة الفقه المقارن» اثر جمعی از محققان، به بررسی تطبیقی ابواب مختلف فقه پرداخته‌اند. با این حال، تحقیق جامعی که به‌طور خاص به اشتراکات مذهب حنفی و جعفری در ۹ محور و بیش از ۵۰ موضوع پرداخته باشد، کمتر یافت می‌شود. از این رو، مقاله حاضر با بهره‌گیری از دیدگاه‌های دکتر نادی، تلاش دارد تا این خلأ را پر کرده و الگویی عملیاتی برای تقریب ارائه دهد.

چارچوب نظری این مقاله مبتنی بر «نظریه اشتراکات فقهی» است که بر اساس آن، مذاهب اسلامی در اصول و مبانی (قرآن، سنت، عقل) و مقاصد (حفظ دین، نفس، عقل، نسل، مال) اشتراک نظر دارند و اختلافات عمدتاً در فروعات و روش‌های استنباطی است که با ابزارهای اصولی قابل مدیریت و گفت‌وگو هستند.

۳. روش‌شناسی یا رویکرد تحلیلی (Methodology)
این پژوهش با رویکردی «تطبیقی-تحلیلی» و با استفاده از روش «مطالعه موردی» انجام شده است. داده‌های اولیه بر اساس متن سخنرانی دکتر احمد بصیر نادی گردآوری شده است که خود مبتنی بر تحقیق میدانی ایشان در ۹ محور و بیش از ۵۰ موضوع مشترک فقهی میان مذهب حنفی و جعفری است. روش تحلیل متن، مبتنی بر «تحلیل محتوای کیفی» بوده است؛ بدین معنا که مفاهیم کلیدی استخراج شده و در چهارچوب ۹ محور اصلی دسته‌بندی شده‌اند. همچنین، برای اعتبارسنجی، به منابع کلاسیک فقهی (مانند مجله الاحکام العدنیه برای مذهب حنفی و کتب اصولی شیعه برای مذهب جعفری) مراجعه شده است. علاوه بر این، از روش «تحلیل تاریخی» برای بررسی سیره علمی امام ابوحنیفه و امام جعفر صادق و تأثیر متقابل آنها بر یکدیگر استفاده شده است.

۴. یافته‌ها و بحث (Findings and Discussion)

۴-۱. یافته اول: مشترکات در منابع استنباط (محور اول)
مهم‌ترین یافته پژوهش این است که هر دو مذهب حنفی و جعفری در منابع اصلی استنباط با یکدیگر اشتراک نظر دارند. قرآن کریم به‌عنوان اصلی‌ترین منبع در هر دو مذهب شناخته می‌شود و تمامی احکام و ادله باید بر آن عرضه شوند. سنت (با تأکید بر سنت متواتر و صحیح) به‌عنوان دومین منبع مشترک است. هر دو مذهب بر «عرضه حدیث بر قرآن» تأکید دارند و هر روایتی که با قرآن مخالف باشد، ترک می‌شود. همچنین اجماع، با تفاوت در مصادیق (اجماع علمای جهان اسلام در مذهب حنفی و اجماع اهل بیت در مذهب جعفری) به‌عنوان منبع سوم مشترک است. جالب‌تر آنکه هر دو مذهب به عقل و رویکرد عقلانی در فهم شریعت اهمیت می‌دهند، هرچند که مذهب حنفی از ابزارهای قیاس و استحسان و مذهب جعفری از ابزار عقل و ملازمات عقلانی استفاده می‌کند. این اشتراک در مبانی، نشان‌دهنده ریشه‌های مشترک هر دو مذهب در کتاب و سنت است.

۴-۲. یافته دوم: مشترکات در قواعد اصول فقه (محور دوم)
در حوزه اصول فقه، اشتراکات قابل‌توجهی میان دو مذهب وجود دارد. هر دو مذهب بر این باورند که «امر» دلالت بر وجوب دارد، مگر اینکه قرینه‌ای صارفه بر خلاف آن وجود داشته باشد. همچنین «نهی» دلالت بر تحریم دارد، مگر قرینه‌ای بر کراهت یا اباحه وجود داشته باشد. این دو قاعده، که از اصول بنیادین استنباط هستند، در هر دو مذهب به‌صورت یکسان پذیرفته شده‌اند. همچنین قواعد تخصیص عام، حمل مطلق بر مقید و حقیقت و مجاز در کلام، از دیگر مشترکات اصولی این دو مذهب است که می‌توان در کتاب‌های اصولی هر دو مذهب به‌وضوح مشاهده کرد.

۴-۳. یافته سوم: مشترکات در مقاصد شریعت (محور سوم)
هر دو مذهب، مقاصد شریعت را به‌عنوان چارچوبی برای فهم احکام می‌شناسند. پنج مقصد اصلی (حفظ دین، نفس، عقل، نسل و مال) در هر دو مذهب پذیرفته شده است. همچنین قواعدی چون «نفی عسر و حرج» و «لا ضرر و لا ضرار» که از قرآن و سنت استنباط شده‌اند، در هر دو مذهب مبنای بسیاری از احکام تسهیلی و تیسیری هستند. این اشتراک در هدف‌شناسی شریعت، می‌تواند بستری برای هم‌افزایی در مسائل نوپدید فراهم آورد.

۴-۴. یافته چهارم: پویایی اجتهاد و قاعده تغییر احکام (محور چهارم)
یکی از نکات برجسته در سخنرانی دکتر نادی، تأکید بر پویایی فقه در هر دو مذهب است. قاعده «الاجتهاد لا ینقض بالاجتهاد» که در هر دو مذهب پذیرفته شده، نشان‌دهنده احترام به تلاش علمی فقهای پیشین است. همچنین قاعده «لا ینکر تغییر الاحکام بتغییر الازمان» که در مذهب حنفی و جعفری به‌عنوان اصلی برای روزآمدی فقه شناخته می‌شود، بیانگر آن است که احکام می‌توانند بر اساس تغییر زمان، مکان و عرف تغییر کنند. این قاعده، که در مجله الاحکام العدنیه (مذهب حنفی) نیز آمده، راه را برای اجتهاد و استنباط احکام جدید در مسائل مستحدثه باز می‌گذارد.

۴-۵. یافته پنجم: مشترکات در اصول عملی (محور پنجم)
اصول عملی همچون استصحاب («بقاء ماکان علی ماکان»)، قاعده یقین («الیقین لایزول بالشک») و قاعده برائت ذمه، در هر دو مذهب به‌عنوان ابزارهای حل ابهامات در محاکم و مسائل فقهی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این اصول که ریشه در عقل و احتیاط دارند، نشان‌دهنده رویکرد مشترک هر دو مذهب به اصول عملی در هنگام فقدان نص است.

۴-۶. یافته ششم: مشترکات در عبادات، خانواده، قضا و معاملات (محورهای پنجم تا هشتم)
در حوزه عبادات، هر دو مذهب بر وجوب نماز، روزه، حج و زکات اتفاق نظر دارند و تفاوت‌ها عمدتاً در جزئیات (مانند کیفیت وضو یا تعداد رکعات نمازهای مستحبی) است. در حوزه خانواده، هر دو مذهب بر لزوم ایجاب و قبول در نکاح، حق مالکیت مستقل زوج، وجوب نفقه و مهریه، و احکام طلاق مطابق با قرآن، اشتراک نظر دارند. در حوزه قضا، قاعده «البینه علی المدعی و الیمین علی من انکر» در هر دو مذهب پذیرفته شده و تقسیم جنایات به عمد، شبه عمد و خطا نیز در هر دو مذهب مشترک است. در حوزه معاملات مالی، قواعدی چون «الامور بمقاصدها»، «الاصل فی الاشیاء الاباحه» و «الخراج بالضمان» در هر دو مذهب جاری است و اشتراکات بسیار زیادی در ابواب بیع، اجاره، مضاربه و مشارکت وجود دارد.

۴-۷. یافته هفتم: اشتراکات بیش از اختلافات (نتیجه کمی)
بر اساس تحقیق انجام‌شده، اشتراکات فقهی میان مذهب حنفی و جعفری به‌حدی است که شاید نتوان آنها را شمارش کرد (هزاران مسئله مشترک)، در حالی که مسائل اختلافی به حدود ۲۰ تا ۳۰ مسئله محدود می‌شود. این آمار، که در سخنرانی دکتر نادی به‌صراحت ذکر شده، نشان‌دهنده این واقعیت است که مذاهب اسلامی بیش از آنکه با یکدیگر اختلاف داشته باشند، اشتراک دارند و وحدت در اصول و فروعات متعدد، واقعیتی غیرقابل انکار است.

۴-۸. یافته هشتم: سیره تسامح ائمه و تأیید متقابل
یکی از مهم‌ترین یافته‌های تاریخی، تأکید بر سیره علمی امام ابوحنیفه و امام جعفر صادق است که با یکدیگر معاصر بودند، با یکدیگر نشست و برخاست علمی داشتند و یکدیگر را تأیید می‌کردند. این نکته از آن جهت حائز اهمیت است که نشان می‌دهد اختلافات فقهی در آن دوران، مانعی برای احترام و همکاری علمی نبوده است. همچنین، روایت‌های متعددی از ائمه اهل بیت (علیهم‌السلام) در کتب شش‌گانه اهل سنت (بخاری، مسلم، ترمذی، نسایی، ابن ماجه، ابی‌داود) نقل شده است که نشان‌دهنده پذیرش علمی جایگاه اهل بیت در میان عالمان اهل سنت است.

۴-۹. یافته نهم: ضرورت تقریب در برابر دشمن مشترک
در بخش پایانی سخنرانی، به‌وضوح بر ضرورت اتحاد در برابر دشمن مشترک (رژیم صهیونیستی) تأکید شده است. تجربه تلخ فلسطین و غزه نشان داده است که این دشمن میان شیعه و سنی فرقی نمی‌گذارد و هر مسلمانی را هدف قرار می‌دهد. بنابراین، تقریب مذاهب نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی برای بقای امت اسلامی است.

۴-۱۰. یافته دهم: تفکیک تاریخ سیاسی از تاریخ تشریع
نکته دیگر، تأکید بر تفکیک تاریخ سیاسی اسلام از تاریخ تشریع اسلامی است. بسیاری از اختلافات فقهی در مراکز علمی (همچون کوفه، بغداد و قرطبه) و توسط فقهایی رخ داده که از دستگاه‌های حکومتی دور بوده‌اند. بنابراین، نباید اختلافات فقهی را به سیاست‌های حاکمان گره زد و یا برعکس، تاریخ سیاسی را با تاریخ فقه خلط کرد.

۵. نتیجه‌گیری (Conclusion)
مقاله حاضر با بررسی تطبیقی اشتراکات فقهی مذهب حنفی و جعفری در ۹ محور و بیش از ۵۰ موضوع، به این نتیجه رسید که مبانی فقهی این دو مذهب، به‌مراتب بیشتر از اختلافات آنهاست. اشتراکات در منابع استنباط (قرآن، سنت، اجماع، عقل)، قواعد اصول فقه، مقاصد شریعت، اصول عملی، عبادات، خانواده، قضا و معاملات به‌حدی است که می‌توان از آنها به‌عنوان «سرمایه مشترک امت اسلامی» یاد کرد. در مقابل، مسائل اختلافی بسیار محدود و قابل‌مدیریت هستند. این واقعیت، امید به تحقق تقریب مذاهب را بیش از پیش افزایش می‌دهد.

همچنین، سیره علمی امام ابوحنیفه و امام جعفر صادق که با یکدیگر تعامل علمی داشته و یکدیگر را تأیید می‌کردند، الگویی عملی برای همگرایی امروز است. احیای این سیره تسامح‌آمیز، همراه با توجه به دشمن مشترک و ضرورت اتحاد در برابر آن، می‌تواند گام‌های مؤثری در مسیر تقریب بردارد. در نهایت، تفکیک تاریخ سیاسی از تاریخ تشریع و تکیه بر اشتراکات فقهی، می‌تواند به عبور از بحران فعلی و رسیدن به هم‌افزایی تمدنی کمک کند.

پیشنهادات برای پژوهش‌های آینده:

• انجام پژوهش‌های مشابه برای سایر مذاهب (مانند اشتراکات مذهب مالکی و زیدی، یا شافعی و اسماعیلی).
• تدوین کتابی جامع با عنوان «موسوعه المشترکات الفقهیه بین المذاهب الإسلامیه».
• طراحی دوره‌های آموزشی مشترک برای فقهای مذاهب مختلف با تمرکز بر اشتراکات.
• بررسی تأثیر فتوای شیخ شلتوت (۱۹۵۹) و دیگر فتاوای تقریبی بر همگرایی عملی.

۶. فهرست منابع (References)

1. قرآن کریم.
2. طحاوی، احمد بن محمد. (بی‌تا). اختلاف الفقها. بیروت: دار الکتب العلمیه.
3. ابن‌رشد، محمد بن احمد. (۱۳۷۸). بدایت‌المجتهد و نهایةالمقتصد. تهران: سمت.
4. طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۶۷). الخلاف. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
5. مجله الاحکام العدنیه. (۱۳۶۰). قواعد فقهی حنفی. استانبول: دارالطباعه العامره.
6. ابوزهره، محمد. (۱۳۷۵). الفقه المقارن. قاهره: دارالفکر العربی.
7. جمعی از محققان. (۱۳۹۰). موسوعة الفقه المقارن. بیروت: موسسه الاعلمی.
8. شلتوت، محمود. (۱۹۵۹). فتوی تاریخی در مورد مذهب جعفری. قاهره: دارالتقریب.
9. بخاری، محمد بن اسماعیل. (۱۳۸۵). الادب المفرد. بیروت: دار البشائر الاسلامیه.
10. مسلم بن حجاج. (۱۳۸۴). صحیح مسلم(کتاب الإیمان). بیروت: دار احیاء التراث العربی.