بسمه تعالی
طرح راهبردی تأسیس «گروه تخصصی (حلقه)فقه مقارن حلال»
در لجنه حلال مدرسه علمیه مروی
۱. تبیین ضرورت و بیان مسئله
موضوع «حلال» امروزه به یکی از مسائل عینی و مورد ابتلای مشترک میان مسلمانان و غیرمسلمانان در سراسر جهان تبدیل شده است. با وجود تلاشهای گسترده در کشورهایی نظیر مالزی و ترکیه در حوزه استانداردهای حلال، همچنان خلأ یک مرجعیت علمی معتبر در سطح بین المللی وجود دارد و به طریق اولی فقدان مرجع علمی که با رویکرد دقیق اجتهادی و بر مبنای فقه شیعه به این مسائل پاسخ دهد، به وضوح مشهود است.
انقلاب اسلامی ایران نقطه عطفی در تاریخ معاصر حلال بود؛ چنانکه نخستین اقدام صریح حاکمیتی در جهان اسلام برای نظارت شرعی بر زنجیره تأمین، توسط امام خمینی (ره) در اسفند ۱۳۵۷ با صدور فرمان ممنوعیت گوشتهای غیرمذکی، محقق شد. این پیشینه، وظیفهای مضاعف بر دوش حوزههای علمیه میگذارد تا از این میراث صیانت کرده و پیشگام مرجعیت شرعی، نظارت و سیاستگزاری ساحت حلال در جهان باشد.
مدرسه علمیه مروی به عنوان یکی از مدارس محوری در «عاصمه جهان اسلام»، وظیفهای علمی و اجتماعی در قبال این نیاز بنیادین دارد. فقدان آثار فاخر دینی و یک هسته نخبگانی فعال در این زمینه، تشکیل «کارگروه تخصصی فقه مقارن حلال» را به یک ضرورت اجتنابناپذیر تبدیل کرده است.
۲. رویکرد راهبردی
امروزه رویکرد غالب به حلال صرفاً یک «برچسب تجاری» و رویکردی سلبی حرام نبودن محصول بازاری است. این نگاه صرفا تجاری نتوانسته اقتضائات علمی و عمق ماهوی حلال را رشد دهد. در حالی که حلال بستر تبدیل فقه به «ساختار و رویکرد اجتماعی و حکمرانی» است. حلال تنها یک حکم تکلیفی نیست، بلکه زیربنای مهندسی نظامات اجتماعی و تنظیمگری است. بنابراین طرح حاضر بر اولویتهای زیر استوار است:
- اصالت علمی: تمرکز بر گزارههای دینی اصیل و پاسخگویی به مسائل مستحدثه حلال با رویکرد اجتهادی و فراتر از نگاه صرفاً تجاری.
- بازتعریف جهانی: ارائه تعریفی جامع از حلال بر اساس اسلام ناب.
- خدمترسانی و امتسازی: استفاده از ظرفیت حلال برای همگرایی میان مذاهب اسلامی و ارائه خدمات واقعی به مردم با ایجاد مدل هایی بومی و شرعی برای اداره امور و مقابله با چالشهای نوظهور مانند پلتفرمهای دیجیتال و زنجیرههای ارزش جهانی.
- صیانت از بازار: ایجاد جریان علمی اصیل برای محافظت از اقتصاد مسلمین در برابر انحرافات فقهی.
- گذار به نگاه ایجابی: بازتعریف حلال به عنوان امری که مایه «قوام» و «صلاح» جامعه است و با عبور از لایه صدور فتوا به عرصهی سیاستگذاری و تدوین آییننامههای اجرایی به سطح تاثیر گذاری فراتر از استانداردهای تجاری رسیده.
۳. اهداف کلان
- احراز مرجعیت علمی و فقهی در حوزه موضوعات حلال در سطح جهان اسلام.
- تقویت رویکرد فقه مقارن در مسائل حلال و توسعه مطالعات تطبیقی میان مذاهب اسلامی.
- شناسایی، تحلیل و تبیین نقاط اشتراک و اختلاف فقهی مذاهب اسلامی در مسائل حلال و ارائه راهکارهای علمی برای کاهش تعارضها.
- ایجاد ادبیات علمی مشترک در حوزه فقه حلال میان اندیشمندان شیعه و اهل سنت.
- کشف و ارایه مدل فقهی و استنباطی فقهی در حوزه فقه حلال میان اندیشمندان شیعه و اهل سنت.
- کمک به تقریب دیدگاههای فقهی مذاهب اسلامی در مسائل مبتلابه جهان اسلام در حوزه حلال.
- ارائه الگوهای علمی برای همگرایی فقه حلال و استانداردها ی حلال در جهان اسلام.
- گفتمانسازی علمی در حوزه وحدت فقهی و همکاری میان مذاهب اسلامی در عرصه حلال.
- توسعه همکاریهای علمی با مراکز فقهی و علمی اهل سنت در حوزه حلال در سطح منطقهای و بینالمللی.
- تولید و انتشار مقالات، نشستهای علمی و آثار پژوهشی مشترک در حوزه فقه مقارن حلال.
- کمک به ارتقای دیپلماسی علمی جهان اسلام در حوزه حلال از طریق تعامل با نهادهای علمی و استانداردی بینالمللی.
- شناسایی و اولویتبندی مسائل اختلافی مهم در فقه حلال و تلاش برای ارائه چارچوبهای اجتهادی مشترک.
- ایجاد کرسیهای علمی تخصصی فقه مقارن حلال (درس خارج تخصصی یا حلقههای فقه تطبیقی).
۴. ساختار عملیاتی و ارکان گروه
این کارگروه در قالب «حلقههای علمی-تربیتی» با ساختار زیر مدیریت میشود:
- استاد عالی گروه پژوهشی:
انتصاب 3 ساله یکی از شخصیتهای مبرز علمی، فقیه متجزی حوزه حلال، واجد تجربه عینی در امور حلال، دارای وجهه بین المللی، واجد رویکرد فعالانه تقریبی؛ جهت راهبری، هدایت علمی و نظری گروه و تمرکز بر نظریه پردازی در حوزه فقه مقارن حلال.
استاد پیشنهادی لجنهی علمی حلال حضرت ایت الله مبلغی است
- استاد و دبیر گروه علمی :
انتصاب 1 ساله یکی از شخصیت های حوزوی مسلط به مسائل حلال، مورد تائید استاد گروه و استاد مجری لجنه علمی حلال ، دارای تجربه علمی و عملی در حوزه حلال جهت مدیریت امور اجرایی، آموزشی، پژوهشی و استاد داخلی تحت نظر استاد گروه و مسئول لجنه حلال.
این انتصاب در صورت تائید استاد گروه قابل تمدید است.
استاد پیشنهادی لجنهی علمی حلال حجه الإسلام و المسلمین روح الله شاه حسینی است
- مشاوران و نخبگان:
بهرهگیری از ظرفیت اساتید برجسته حوزه حلال و فقه مقارن همچون اساتید گروه های مطالعات مذاهب در دانشگاه های مختلف داخلی و خارجی و دیگر فضلا و نخبگان شیعه و اهل سنت.
- پژوهشگران :
جذب سالانه حداقل 3 و حد اکثر 5 استاد جوان یا طلبهی فاضل دارای سطح 3 علاقمند به موضوع گروه پژوهشی ضمن اخذ تعهد 5 سال خدمت در ساختار کارگروه و انجام پایان نامه سطح 4 در موضوع مورد تائید گروه. با نظر استاد گروه امکان جذب طلاب فاضل مشغول به تحصیل سطح 3 با تعهد انجام پایان نامه های سطح 3 و 4 در موضوع مورد تائید گروه امکان پذیر است.
۵. فرآیند پذیرش و نخبگانی
جذب طلاب بر اساس معیارهای کیفی صورت میگیرد:
- شرایط طلاب: دارای استعداد پژوهشی، انگیزه اجتهادی و متخلق به زیّ طلبگی.
- مراحل گزینش: بررسی سوابق، مصاحبه شفاهی، تأیید استاد هادی، استاد گروه و گذراندن دوره تمهیدی.
۶. الزامات اجرایی و گامهای نخستین
برای تحقق این طرح، تأمین موارد زیر الزامی است:
- ایجاد حجره تخصصی و تدارک تجهیزات ضروری متناسب با لیست پیوستی.
- دسترسی به منابع علمی تراز اول و تعامل با سایر مراکز علمی حوزوی و دانشگاهی، مراکز حلال و مراکز فقهی اهل سنت؛ داخلی و بین المللی.
- برگزاری نشستهای علمی تخصصی.
- نشر و ترویج آثار علمی، پژوهش ها و گزارش فعالیت های کارگروه به صورت مستمر و ادواری.
- حمایت مالی از اساتید و پژوهشگران شامل بر حقالزحمه اساتید و مشاوران، هزینه های پژوهشی و دیگر موارد که مبتنی بر طرح های پیشنهادی از سوی لجنه حلال به تائید معاونت محترم علمی حوزه علمیه مروی برسد.
- برنامه های عملیاتی / زمان بندی اجرایی
پس از تایید اولیه و تصویب طرحنامه توسط حوزه علمیه مروی و ابلاغ طرح به لجنه علمی حلال انشاالله
- مذاکره و عقد قرار اولیه با اساتید و طلاب و تشکیل هسته اولیه ( استاد گروه، استاد داخلی، مشاور فنی، یک نفر عضو) جهت انجام فاز مطالعاتی
- ترسیم خط و مشیء علمی و اجرایی و برنامه ریزی علمی گروه توسط هسته اولیه دو ماه
- ثبت نام و تکمیل اعضاءگروه دو ماه ( همزمان با ترسیم خط و مشیء علمی و اجرایی)
- آماده سازی زیر ساخت های سخت افزاری و نرم افزاری و عقد قرارداد ها دو ماه ( همزمان با ترسیم خط و مشیء علمی و اجرایی)
برنامه های شش ماهه نخست گروه
اهدف اجرایی خرد:
- تثبیت و استقرار گروه
- توانمند سازی پژوهشی و کارورزی و آشنایی اعضاء با موضوعات تخصصی
- کشف و تثبیت مدل مواجهه با موضوعات فقهی مقارن
- ارایه موضوعات قابل طرح در فقه مقارن حلال
- تبدیل موضوصوعات به مسایل فقهی حلال( توضیح روند تبدیل موضوع به مساله)
- استخراج نسخه ابتدایی نظام مسایل فقه حلال حلال (نیازمند روزآمدی مستمر است)
- سطحبندی مسائل و تعیین نوع مواجهه علمی و اجرایی با آنها جهت حل مسایل
برنامه های اجرایی شش ماهه:
- مطالعات کتابخانه ای منابع فرقین
- جست و جو و مطالعه منابع روز
- نشست علمی مشترک بین المذاهبی
- مصاحبه عمیق
- جلسات و گفت و گو ها وگعده ها
- برگزاری کارگاه های علمی و مهارتی جهت اعضاء
- استخراج و تنقیح موضوعات تخصصی
- تبدیل موضوعات به مسایل ( فرآیند تبدیل موضوع به مساله)
- نگارش نظام مسایل
- ارایه مدل مواجهه و حل مسایل
در گام بعد ( پس از شش ماه) انشاالله گروه اقدام به حل مسایل علمی و اجرایی با سطح بندی ذیل می نماید:
علمی
الف : یادداشت فقهی
ب: مقاله علمی ترویجی
ج: مقاله علمی پژوهشی
د: رساله و کتاب علمی
ه: نظریه
اجرایی
الف : تعیین نقشه راه اجرایی
ب: استاندارد نویسی
ج: تعامل با ذی نفعان مرتبط
د: گفتمان سازی و اقدامات تبیینی و رسانه ای
اقدامات ارکان و اجزاء گروه:
۱. استاد عالی گروه
- تأیید و راهبری کلان گروه در سطح مأموریت و چشمانداز.
- تصویب نهایی اسناد راهبردی
- نظارت عالی بر حسن اجرای برنامههای ششماهه و ارائه تذکرات راهبردی.
- حمایت از ارتباطات کلان گروه با نهادهای حوزوی، دانشگاهی و نظام سلامت.
۲. استاد گروه
- هدایت علمی و مدیریتی جریان کار گروه در سطح عملیات.
- برنامهریزی و برگزاری منظم جلسات گروه و تصویب دستور جلسات.
- تعیین سیاستهای پژوهشی، اولویتبندی موضوعات و جهتدهی به روند تبدیل موضوع به مسئله.
- ارزیابی و اصلاح خروجیهای پژوهشی (پروندههای مسئله، یادداشتها، گزارشها).
- راهنمایی پژوهشگران در مطالعات کتابخانهای، میدانی و مصاحبههای عمیق.
- پیگیری تحقق اهداف ششماهه و گزارش دورهای به استاد عالی گروه.
- اهتمام کامل و تثبیت و استقرار گروه
- مشاور فقه مقارن
- پاسخگویی به پرسشها و مسائل تخصصی مرتبط با آراء و مبانی فقهی مذاهب اسلامی در حوزه حلال.
- کمک به شناخت دقیق دیدگاههای فقهی مذاهب اسلامی در مسائل مربوط به حلیت و تحلیل مبانی اختلاف یا اشتراک میان آنها.
- همراهی با گروه در مطالعه تطبیقی فتاوا و نظریات فقهی مذاهب در موضوعات حلال و ارائه تحلیلهای مقارن.
- کمک به صورتبندی علمی مسائل اختلافی و تقریبی در فقه حلال و ارائه چارچوبهای اجتهادی برای همگرایی فقهی.
- ارائه پیشنهاد برای انتخاب موضوعات اولویتدار در فقه مقارن حلال و هدایت پژوهشهای تطبیقی در این حوزه.
- پژوهشگران (طلاب) گروه
پژوهشگران بازوی اصلی اجرای برنامههای علمی و پژوهشی گروهاند وظایف آنان عبارت است از:
- مطالعه، گردآوری اطلاعات و آشنایی با منابع فقه مقارن بر اساس راهنماییهای استاد گروه.
- فیشبرداری منظم و تشکیل «پرونده علمی» برای موضوعات مرتبط حلال.
- مشارکت در انجام پژوهشهای کیفی، از جمله انجام و یا همراهی در مصاحبههای عمیق با اندیشمندان و متخصصان به تشخیص استاد گروه.
- حضور فعال و منظم در نشستها، جلسات گروه و کارگاههای علمی و مهارتی.
- جمعبندی، ساماندهی و ارائهی موضوعات و یافتهها به استاد گروه در قالب گزارش یا شناسنامه موضوع/مسئله.
- ارتقای توانمندیهای فردی پژوهشی و علمی در فقه مقارن حلال (روش تحقیق، فهم متون فقهی ، آشنایی با ادبیات تخصصی).
- ارتقای توانمندیهای فردی مهارتی متناسب (مهارت مصاحبه، نگارش علمی، ارائه، کار تیمی و نرم افزار های تخصصی…).
- مشارکت فعال در فرآیند «تبدیل موضوع به مسئله»
ملاکهای ارزیابی عملکردِ برنامههای اجرایی
۱) مطالعات کتابخانهای منابع دینی و فنی
- تعداد منابع دینی و فنی مطالعهشده در شش ماه
- تعداد فیشها/یادداشتهای ثبتشده
۲) جستوجو و مطالعه منابع روز
- تعداد مقالات و اسناد روز (فارسی/عربی) که خوانده و خلاصه شدهاند.
- داشتن یک بانک اطلاعاتی دیجیتال از منابع مناسب
۳) نشستهای علمی (مشترک)
- برگزاری حداقل 1 نشست ماهانه با حضور علمای اهل سنت.
- برای هر نشست: صورتجلسه، خروجیهای مشخص، موضوعات استخراجشده.
۴) مصاحبه عمیق
- انجام حداقل 6 مصاحبه عمیق با اندیشمندان مذاهب.
- داشتن متن پیادهسازیشده مصاحبهها و استخراج نکات کلیدی.
۵) جلسات و گفتوگوها و گعدهها
- هر هفته حد اقل 1 جلسه غیررسمی و گعدههای علمی
- ثبت خلاصه مباحث مطرحشده و موضوعات جدیدی که از این گعدهها بیرون آمده.
۶) کارگاههای علمی و مهارتی
- تعداد 3 کارگاه
۷) استخراج و تنقیح موضوعات تخصصی
- تعداد موضوعات خام جمعآوریشده.
- تعداد موضوعاتی که پس از بحث و تنقیح، تأیید نهایی شدهاند.حداقل 100 مورد
۸) تبدیل موضوعات به مسائل
- تعداد موضوعاتی که به مسئله فقهی/علمی تبدیل شدهاند (حداقل 70 مورد).
- کیفیت صورتبندی سؤالات (تأیید استاد گروه).
۹) نگارش نظام مسائل
- وجود یک سند مکتوب «نظام مسائل» با ساختار روشن.
- تعداد و تنوع مسائل مندرج در آن.
۱. شاخصهای ارزیابی عملکرد ششماهه استاد عالی گروه
- حضور و مشارکت راهبردی
- تعداد جلسات کلان (راهبردی) که در ششماه با گروه داشته است.
- حدّاقل مطلوب: ۲ تا ۳ جلسه رسمی با صورتجلسه.
- تأیید و تصویب اسناد کلیدی
- تعداد اسناد راهبردی که با نظر نهایی ایشان تأیید شده است:
- مدل مواجهه با مسائل،
- نسخه اوّل نظام مسائل فقه مقارن حلال،
- الگوی سطحبندی مسائل.
- حدّاقل مطلوب: تأیید هر سه محور فوق.
- راهبری و جهتدهی کلان
- تعداد تذکرات/سیاستهای کلان ثبتشده در صورتجلسات که به اصلاح مسیر کمک کرده است.
- کیفیت: میزان انطباق جهتگیری گروه با خطوط کلان ابلاغی (بر اساس گزارش استاد گروه، بهصورت توصیفی یا با امتیازدهی ۱ تا ۵).
- حمایت از ارتباطات بیرونی
- تعداد معرفیها، حمایتها یا گشایشهای ارتباطی با نهادهای علمی مذاهب.
- حدّاقل مطلوب: حداقل ۱ مورد حمایت/معرفی مؤثر در ششماه.
۲. شاخصهای ارزیابی عملکرد ششماهه استاد گروه
- برنامهریزی و برگزاری جلسات
- تعداد جلسات رسمی گروه در ششماه.
- حدّاقل مطلوب: ۶ جلسه (میانگین هر ماه یک جلسه) با دستورجلسه و صورتجلسه مکتوب.
- هدایت علمی و اصلاح خروجیها
- تعداد خروجیهای پژوهشی که بررسی و اصلاح شده است (پرونده مسائل، گزارشها، یادداشتها).
- حدّاقل مطلوب: بررسی و بازخورد بر روی حداقل 30 پرونده
- هدایت فرآیند تبدیل موضوع به مسئله
- تعداد موضوعاتی که تحت هدایت استاد گروه به «مسئله فقهی/علمی» تبدیل شدهاند.
- حدّاقل مطلوب: حداقل ۱۰ مسئله صورتبندیشده.
- تعیین اولویتها و سیاستهای پژوهشی
- وجود یک فهرست اولویتدار از موضوعات/مسائل فقه مقارن حلال، با تأیید استاد گروه.
- بهروزرسانی حداقل یکبار در ششماه.
- تعامل با پژوهشگران
- تعداد جلسات انفرادی یا گروهی هدایت علمی با پژوهشگران (غیر از جلسات عمومی).
- رضایت پژوهشگران از میزان راهنمایی.
- گزارشدهی به استاد عالی
- ارائه حداقل یک گزارش مکتوب میاندوره و پایان ششماهه به استاد عالی گروه و لجنه علمی حلال
۳. شاخصهای ارزیابی عملکرد ششماهه پژوهشگران (طلبه یا دانشجو)
این شاخصها برای هر پژوهشگر بهطور فردی سنجیده میشود:
- مطالعه و گردآوری منابع
- تعداد منابع دینی و فنی مطالعهشده و ثبتشده در پرونده علمی.
- ۵ منبع دینی کلیدی فقه مقارن
- فیشبرداری و تشکیل پرونده علمی
- تعداد فیشها/یادداشتهای ثبتشده در ششماه.
- حدّاقل مطلوب: 150فیش (عددِ دقیق را گروه تعیین میکند).
- وجود «پرونده علمی منظم» برای حداقل یک موضوع یا مجموعهای از موضوعات.
- مشارکت در پژوهشهای کیفی و مصاحبه
- تعداد مصاحبههای عمیق که پژوهشگر در انجام، آمادهسازی، یا پیادهسازی آنها مشارکت کرده است.
- حدّاقل مطلوب: مشارکت مؤثر در حداقل ۱–۲ مصاحبه.
- حضور در نشستها، جلسات و کارگاهها
- درصد حضور در جلسات رسمی گروه.
- حدّاقل مطلوب: حضور در حداقل ۷۰٪ جلسات.
- حضور در کارگاههای آموزشی و نشستهای علمی: حداقل در ۱–۲ برنامه.
- جمعبندی و ارائه موضوعات به استاد گروه
- تعداد موضوعات یا «شناسنامه موضوع/مسئله» که به صورت مکتوب و منظم به استاد گروه ارائه کرده است.
- حدّاقل مطلوب: حداقل ۲–۳ موضوع/مسئله مستند.
- ارتقای توانمندیهای پژوهشی و علمی
- شرکت در کارگاههای روش تحقیق، مهارت مصاحبه، تحلیل داده و…
- سنجش پیشرفت بر اساس:
- کیفیت نگارش علمی،
- دقت در ارجاعدهی،
- بهبود نسبت به ابتدای دوره (بر اساس ارزیابی استاد گروه).
- ارتقای توانمندیهای مهارتی
- بهبود در مهارتهای مصاحبه، گزارشنویسی، ارائه شفاهی و کار تیمی.
- ارزیابی کیفی توسط استاد گروه (امتیاز ۱ تا ۵) قبل و بعد از دوره.
- مشارکت در تبدیل موضوع به مسئله
- تعداد موضوعاتی که پژوهشگر در فرآیند تبدیل آنها به مسئله نقش داشته است.
- حدّاقل مطلوب: مشارکت فعال در تبدیل حداقل ۲ موضوع به مسئله فقهی/علمی.
- مشارکت در تدوین و بهروزرسانی نظام مسائل
- تعداد پیشنهادهای ثبتشده برای افزودن، اصلاح یا سطحبندی مسائل
- حدّاقل مطلوب: حداقل 10 پیشنهاد مکتوب.
۴. شاخصهای ارزیابی عملکرد ششماهه مشاور فنی
- پاسخگویی به سوالات تخصصی
- تعداد پرسشها/مسائل فنی که به آنها پاسخ داده است.
- حدّاقل مطلوب: پاسخگویی مؤثر به همه موارد ارجاعشده
- میزان حضور و دسترسیپذیری
- تعداد جلسات مشاورهای (حضوری یا آنلاین) با گروه.
- زمان متوسط پاسخگویی به سوالات ارجاعشده (برآورد کیفی: بهموقع/دیرهنگام).
- تعامل با مذاهب مختلف
- تعداد ارتباطات برقرارشده یا جلسات پیشنهادشده/برگزارشده با علماء و بزرگان مذاهب
- حدّاقل مطلوب: حداقل ۱–۲ ارتباط مؤثر در ششماه.