جلسۀ اول
موضوع:
جلسه با استاد میرزامحمدی
گفتوگوکنندگان :
- حجتالاسلام حامد صادقی
- حجتالاسلام میرزامحمدی
- سید امیر حجازی
- سید محمدسجاد هاشمی
سایر حضار:
- علی قبادی اصل
- محمدمهدی مالکی
3.امیرحسین آسوده
12 آذر 1404
بیانات
سید امیر حجازی: همانطورکه مستحضرید، مفهوم حلال امروزه تنها به حوزۀ غذا محدود نمیشود؛ بلکه در ابعاد گستردهتری چون مواد آرایشی و بهداشتی، دارو و درمان، گردشگری حلال، رسانۀ حلال، آشپزخانۀ حلال و غیره نیز مطرح شده است.
حتی کشورهایی که مدعی اسلام نیستند، بهسبب منافع اقتصادی، به این موضوع توجه جدی نشان داده است و آن را تبلیغ میکنند. برای مثال، کشور انگلستان حدود 13 تا 17 سال است که نمایشگاه مد حلال برگزار میکند و باوجود نداشتن قواعد مدون و خاصی برای حلال، با تبلیغات گسترده، فروش چشمگیری را به دست آورده است. همچنین، کشورهایی چون امریکا، چین و اروپا شورایی را برای صدور گواهی حلال تأسیس کردهاند و از این طریق به تبلیغات و ترویج آن میپردازند.
در جمهوری اسلامی ایران ادعا بر این است، که ما اولین کشور در دوران معاصر هستیم، مسئلۀ حلال را بهصورت جدی پیگیری کردهایم. نقطۀ آغازین این حرکت نامۀ امام خمینی (ره) در اسفند ماه سال 1357 به آقای بازرگان بود که در آن بر عدممصرف گوشتهای وارداتی تأکید شده بود. درحالحاضر نیز، سازمان جهاد کشاورزی در داخلوخارج از کشور بر روند صیدوذبح نظارت دارد. بااینحال، این نظارتها فاقد جنبۀ علمیوتخصصی لازماند.
حجتالاسلام حامد صادقی: در سطح جهانی، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، رویکرد به مسئلۀ حلال بار دیگر رونق پیدا کرد.
سید امیر حجازی: سازمان غذا و دارو، سازمان استاندارد و سایر نهادهای ذیربط، نشان و تأییدیۀ حلال را صادر میکنند؛ اما این فرایند فاقد پشتوانۀ علمی و فقهی عمیق است و نگاهی حداقلی و بدون قواعد مشخص حاکم است. این وضعیت هم در ایران و هم در سطح بینالمللی مشاهده میشود.
با هدف آسیبشناسی عدمموفقیت جریان حلال در داخل کشور، علیرغم داشتن جنبههای تمدنی و فرهنگی، به این نتیجه رسیدیم، که بهسبب فرض عمومی مبنی بر حلال بودن تمامی محصولات در جمهوری اسلامی، دقت و توجه برای بررسی لازم موردی و دقیق هر محصول صورت نمیگیرد. این پیشفرض باعث شده است که شهروندان بهصورت خودکار صحت حلال بودن مواردی چون کپسولهای دارویی، یا دربارۀ الکل موجود در عطرها سؤالی نپرسند. یکی از آسیبهای شناساییشده در این زمینه، کمبود نیروی انسانی متخصص و فقیه است. افرادی که با انجام گفتوگوهای علمی در حوزههای علمیه و دانشگاهها، بتوانند مسائل را دقیق بررسی و تعیینتکلیف کنند.
در حوزۀ علمیه، ما یک لجنۀ عامی )کمیتۀ عمومی( تشکیل دادهایم که حدود یک سال از آغاز فعالیت آن میگذرد. در این مدت، پژوهشهایی انجامشده و ساختاری مشابه «مرکز فقهی عالم آلمحمد l» (در مشهد) طراحی و پیاده شده است. در این ساختار، در هر حلقه، استاد راهنما و استاد ناظر حضور دارند.
ما همچنین رویکردی ابداعی و ترویجی را در دستور کار داریم. در این مسیر، تولیت محترم، آیتاللّه تحریری، بر فعالیتهای علمی و ترویجی تأکید ویژهای دارند. برای ورود مؤثر به عرصههای اجرایی، پیشنهاد تدوین «سند ملی حلال»برای اجرا ارائه شد، که با استقبال و موافقت شورای عالی انقلاب فرهنگی روبهرو شد.
پس از طی فرایندی چند ماهه جهت شکلدهی ساختار و سازماندهی، تعداد سیزده کارگروه تشکیل شد. برای هر کارگروه، یک طلبه، یک استاد حوزه و یک متخصص در زمینۀ مربوطه تعیین شد تا با همکاری یکدیگر، راهکارهای لازم برای پیادهسازی و ترویج حلال در موضوعات خاص را بحثوبررسی کند.
فرایند تدوین سند:
- تشکیل کارگروه موضوعی در موضوعاتی که حلال در آن مطرح شدهاند یا درحالحاضر امکان تحقق نظام گواهی حلال در آن موضوع وجود داشته است. فعالیت های کارگروه های تخصصی در کمیتههای پنجگانه بررسی میشوند، سپس به کمیسیون تلفیق ارسال میشود تا از تجمیع چهارده کارگروه، متن واحد نهایی استخراج شود؛
- تشکیل شورای راهبردی جهت نظارت بر کیفیت فعالیتهای دبیرخانه تدوین سند حلال.
ترکیب کارگروه موضوعی شامل:
- استاد هادی (راهنما)
- چند طلبه
- متخصص در آن حوزه
عناوین کارگروههای چهاردهگانه:
- مالی و اقتصادی
- غذا و نوشیدنی
- دارو و مکملها
- محصولات آرایشی و بهداشتی
- درمان
- گردشگری
- هنر و رسانه
- مد و لباس
- سرگرمی و ورزش
.10شعائر و آیینها
- آموزش و پژوهش
- فنّاوری
- صنعت
- مشاوره
· ترکیب شورای راهبردی
شورای راهبردی ناظر بر تدوین و متشکل از اعضای زیر است:
- تولیت حوزۀ علمیۀ مروی (آیتاللّه تحریری)
- دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی
- مدیرحوزۀ علمیۀ مروی
- حجتالاسلام سید مسعود حسینی
- آقای مخبر
نکته: استاد هادیِ لجنه حلال، حجتالاسلام سید مسعود حسینی هستند.
یکی از موضوعاتی که مدنظر ماست، مقولۀ شعائر حلال است؛ اعم از شعائر مذهبی، ملی و قومی. برای تحقق این امر ابتدا باید ضوابط حلال بودن این شعائر را استخراج کرد و سپس با بهرهگیری از راهبردها، به ترویج آنها بپردازیم.
حجتالاسلام میرزامحمدی: منظورتان از شعائر چیست؟ آیا منظور مناسک و آیینها است؟
سید امیر حجازی: ما مفهوم را عامتر در نظر گرفتهایم؛ شامل مراسم قومی، ملی و تمامی گردهماییها، حتی میتینگهای تبلیغاتی و غیره.
حجتالاسلام حامد صادقی: منظور ما از شعائر، همۀ آیینها و مناسک، از مناسبتهایی چون هالوین و بلک فرایدی گرفته تا مراسمی مانند نماز جمعه و سایر رویدادها است که مفهوم حلال در آنها مصداق پیدا میکند.
سؤال اصلی این است که چه ضوابطی باید وجود داشته باشد تا بتوان عنوان حلال را به آنها اطلاق کرد؟ لازم به ذکر است که منظور ما از حلال لزوماً حلال تکلیفی نیست، بلکه حلال را بهمنزلۀ کیفیتی در نظر میگیریم. بهعبارتدیگر، وقتی میگوییم فلان کالا حلال است، منظورمان این نیست که کالای مجاور لزوماً حرام است.
حجتالاسلام میرزامحمدی: براساس قاعدۀ تبادر ذهنی، هنگامیکه شما واژۀ حلال را مطرح میکنید، اولین مفهومی که به ذهن متبادر میشود، حرام است.
حجتالاسلام حامد صادقی: ما قصد داریم نگاه جامعه را دربارۀ حلال تغییر دهیم و آن را در مقابل حرام قرار ندهیم. هدف ما فرهنگسازی در این زمینه، تدوین استاندارد مفهوم حلال و ورود به این مسئله از منظر کیفی است.
حجتالاسلام میرزامحمدی: این مثالها ممکن است انتزاعی به نظر برسند؛ اما مفهوم حلال انتزاعی نیست، بلکه ریشه در جعل شارع دارد.
حجتالاسلام حامد صادقی: بله، درستی آن ریشه در جعل شارع دارد؛ اما جعل شارع لزوماً بهمعنای وجود حکمی تکلیفی در مقابل آن نیست. ما در احکام خمسه تکلیفیه (واجب، مستحب، مباح، مکروه و حرام) عنوانی به نام حلال نداریم. ممکن است برخی، حلال را با مباح (بهمعنای عام) یکی بدانند و در مقابل آن حرام را قرار دهند.
اما این دیدگاه، نه با معنای لغوی حلال (یعنی گرهگشایی و تسهیل) سازگار است و نه در پیشینۀ روایی و آیات شریفه بر آن تأکید شده است. همچنین، تلازمی که در روایت معروف «حلال محمدm تا روز قیامت حلال است و حرام محمد m تا روز قیامت حرام است» بیانشده، لزوماً در بستر احکام تکلیفی نیست؛ بلکه در برخی ساحتهای، به احکام وضعی نیز تسری مییابد. برای مثال، در برخی موارد، اطلاق حلال بهمعنای «طهارت» است. بهویژه در حوزۀ محصولات آرایشی و بهداشتی.
همچنین، میپذیرم که تلقی غالب جامعه از «حلال»، در اغلب موارد در تقابل با «حرام» شکل گرفته است. ازاینرو، اصلاح این نگرش، ضرورتی اساسی بهشمار میآید.
حجتالاسلام میرزامحمدی: با در نظر گرفتن احکام وضعی نیز، دامنهای در حوزۀ فقه تعریف شده است، فعالیتهای فقهی را شامل میشود. حال اگر شما قصد بازتعریف و گسترش این دامنه را دارید و میخواهید احکام تکلیفی یا وضعی را در بر گیرد، مانعی نیست.
اما آنچه در مثالهای مطرح شده است ازسوی دوستان دیده میشد، دامنۀ وسیعتر دربارۀ حوزۀ فقه دارد. به این معنا که بخشی از آن ناظر بر حوزۀ کلام و معرفتشناسی است. در حوزۀ فقه، که اتفاقاً فقها پژوهشهای گستردهای در آن انجام دادهاند، همین مسئلۀ حلال و حرام مطرح است. اهمیت این حوزه نزد شارع و جایگاه آن در حسن عاقبتبخیری، سبب شده است که فقها به آن ورود کنند. لذا، طرح شما مبنی بر تعریف مؤلفهها و استانداردهایی که بتوان بر پایۀ آنها موضوع یا حکمی را حلال نامید، در حوزۀ فقه بررسی و انجام شده است؛ چه در احکام تکلیفی و چه در احکام وضعی.
اکنون آنچه قرار است رسانهای شود و جنبۀ تربیتی داشته باشد، تنها به حوزۀ فقه محدود نمیشود؛ زیرا حوزۀ فقه، حوزۀ سبک زندگی است و اکتفا به اینکه در سبک زندگی از خطوط قرمز الهی فراتر نرویم، در واقع از باب اسقاط تکلیف است. تربیت واقعی در حوزۀ معرفت، کلام و باورهای اعتقادی حاصل میشود. بنابراین، سؤال من این است که آیا شما به بررسی چارچوب و شاخصهها در حوزۀ فقه میپردازید؟ اگر چنین است، این حوزه پیشتر بررسی شده است و حتی درمورد شعائر، آیینها و مناسک (مانند عزاداری و جشنها) نیز این کار صورت پذیرفته است؛ اما با توجه به گسترهای که شما برای این مفهوم قائل شدهاید، به نظر میرسد از حوزۀ فقه فراتر رفتهاید.
حجتالاسلام حامد صادقی: منظور ما فقه بهمعنای عام است، نه فقه فردی؛ بلکه فقه نظام را مدنظر داریم که بخش عمدهای از آن خارج از معنای متعارف است.
حجتالاسلام میرزامحمدی: چشمانداز شما در این خصوص چیست؟ زیرا در همۀ جوامع اسلامی، در چارچوب فقهی، تا حدودی مراعات میشود تا لقمۀ حرامی با غذای حلال مخلوط نشود.
حجتالاسلام حامد صادقی: نگاه ما به فقه، فقه نظام است، نه صرفاً اوامر و نواهی (بکن نکن).
حجتالاسلام میرزامحمدی: پس نگاه شما به نوعی تمدنی است.
حجتالاسلام حامد صادقی: دلیل اینکه شعائر و آیینها برای ما اهمیت یافت، این بود که بخش چشمگیری از اجتماعات، چه در داخل و چه در خارج از کشور (مسلمان و غیرمسلمان)، با این اجتماعات و فرهنگها درگیرند و به نظر میآید ضوابط مشخصی برای آنها دیده نشده است.
حوزه (علمیه) باید این حرکت را در ظرفیت حلال ایجاد کند و این پتانسیل در حلال وجود دارد. همانطورکه فرمودید، میتوان به این قضیه نگاه عمیقتری داشت. همچنین، همین شعائر میتواند نقش راهبری ایفا کند و خود بازوی عمیق تبلیغی محسوب شود. عناصر و امکاناتی که دین در اختیار ما قرار داده است، میتواند موجب بازتعریف این فضا در جامعه شود و بخش عمدهای از این امر نیز در همین مجالس و مراسم صورت میگیرد؛ ضمن اینکه خود این مراسم نیز گاهی دچار مسئلهاند.
حجتالاسلام میرزامحمدی: این نگاه، نگاهی ارزشمند است و یکی از مسائلی است که باید در حوزۀ فقه پویا مورد تحقیق قرار گیرد و دامنۀ آن و گسترش یابد. این امر نیازمند کمیتۀ تخصصی فقهی است.
ممکن است طرح موضوع ازسوی فقیه نباشد؛ اما تدوین شاخصههای موردنیاز شما بدون فقاهت امکانپذیر نخواهد بود. بله، تحقیقوپژوهش در موضوعات و جمعآوری آنها ازطرف شما امکانپذیر است؛ اما این موضوعات باید در اختیار فقیه قرار گیرد تا هم فقه مضافی از آن استخراج شود و هم نگاه تمدنی شما محقق شود.
حجتالاسلام حامد صادقی: نهتنها در اختیار فقیه؛ بلکه باید در اختیار کل جریان حوزۀ علمیه قرار گیرد تا آنها بتوانند خوراک فکری لازم را به فقها و سپس مراجع عظام برسانند؛ یعنی زیستبوم علمی کامل است.
حجتالاسلام میرزامحمدی: طبیعتاً قدم اول در این مسیر، موضوعشناسی است. شما باید در حوزۀ موضوع، پژوهشی مستقل و مستقر انجام دهید تا درصورت لزوم، مستندات علمی برای عرضه داشته باشید.
متأسفانه، نگاه سنتی و جزمی حاکم بر حوزۀ علمیه، باعث شده است بسیاری از شعائر ازسوی فقه مورد پذیرش قرار نگیرند. نمونۀ بارز این امر را در مناسک عزاداری مشاهده میکنیم؛ جاییکه مردم بهجای مراجعه به مراجع تقلید، از مداحان تأثیر میپذیرند. این تأثیرپذیری، از نحوۀ پوشش لباس و آرایش مو گرفته تا شیوۀ برگزاری عزاداری، بهگونهای است که صرف رسانهای شدن شیوهای، (مانند نوعی سینهزنی) ازطرف مردم بهمنزلۀ دلیل جواز آن تلقی میشود.
بنابراین، تأکید میشود که در حوزۀ موضوعشناسی، پژوهشی دقیق و بدون عجله انجام شود، همانگونهکه این روند در حوزۀ احکام صورت پذیرفت. در حوزۀ احکام، نگاه سنتی ابتدا به درجهبندی اجتهاد منجر میشد و سپس به تدوین رسالههای علمیه روی آورد؛ روندی که سابقۀ طولانی ندارد. پیش از آن، مانند رسالۀ (من لایحضر الفقیه) مرحوم شیخ صدوق، مردم روایت را میدیدند و حکم آن را نیز در ذیل همان روایت مییافتند. کتاب تهذیب شیخ طوسی نیز بر همین منوال است: روایت را ذکر میکند و سپس فتوای مربوط به آن را در ذیل میآورد؛ اما این نگاه، که مردم بهتنهایی به رسالۀ توضیحالمسائل اکتفا کنند و فقه را تنها در چهارچوب نماز و روزه خلاصه کنند، بهتدریج شکسته شد. درپی آن، کمیتههایی در حوزۀ موضوعشناسی شکل گرفت که در آغاز موردپذیرش حوزه نبود، تا اینکه حضرت آیتاللّه خامنهای (حفظهاللّه) ورود کردند و این مسیر با موفقیت ادامه یافت.
در حوزۀ شعائر نیز به همین منوال است. برای مثال، فقه شعائرــ بهمنزلۀ یکی از مصادیق شعائرــ و لوازم آن، سابقهای شاید بیش از ده سال نداشته باشد. این حوزه، علاوهبر مناسک، مواردی چون جشنها، سفرها، میتینگها و سایر گردهماییها است که متأسفانه بسیاری از آنها برگرفته از تمدن غرباند و تکلیف شرعی آنها باید مشخص شود. جامعۀ ایرانی، با جهلی که دربارۀ حقایق برخی امور دارد و با توجه به دستهای پنهانیای، که در هدایت مردم و دستیابی به منافع دنیوی بهدنبال کاسبیاند، بهراحتی ذائقۀ مردم را تغییر میدهند.
برای مثال، تأسیس دارالفنونها با هدف مقابله با مکتب حوزوی صورت گرفت، بهطوریکه فارغالتحصیلان دارالفنون در سیاست و بدنۀ علمی کشور، سروگردنی از فارغالتحصیلان حوزوی بالاتر بودند. درحالیکه طی ۵۰۰ تا ۷۰۰ سال، تمامی عالمان و متخصصین، ازجمله در علوم انسانی، طب و ریاضیات، از بدنۀ حوزه بودند؛ اما با ارائۀ سبکی نوین، دانشگاه امام صادق8 به منزلۀ نقطۀ مقابل حوزه، دوباره تأسیس شد.
لذا، توصیه میشود در حوزۀ موضوعشناسی با دقت و بدون عجله عمل کنید تا پژوهشهای علمی و تحقیقاتی انجام پذیرد و سپس در اختیار فقها قرار گیرد تا در حوزۀ فقه به بررسی پرداخته و چارچوببندی شود. این رویکرد در موضوعات مختلف قابل کاربست است. درحالحاضر، نمیتوان بهسادگی حکم به حرمت برخی عزاداریها یا سینهزنیها داد.
سید محمدسجاد هاشمی: فایل موضوعات، آمادۀ ارائه به خدمت حاجآقا است.
حجتالاسلام حامد صادقی: نامۀ آقای خسروپناه را هم خدمت حاجآقا بدهید
(بازدید از نامه های بین آیتاللّه تحریری و آقای خسروپناه در باب سند ملی حلال)
(ارائۀ اینفوگرافیک حلال ازسوی آقای سید محمدسجاد هاشمی به حجتالاسلام میرزامحمدی)
حجتالاسلام حامد صادقی: ما بر این باوریم که مفهوم حلال، فراتر از صرف تأیید یک کالا است؛ بلکه باید در تمامی ابعاد زندگی، جاری و ساری شود. این فرایند، با سرعتی فزاینده، از موضوعی آغاز شده است و ازطریق فرایندهای استاندارد، به مصداقهای عینی مانند معرفی محصولات، خدمات و مدلهای برنامهریزی حلال منجر میشود.
ما در این مسیر، قصد داریم با جمعآوری مؤلفههای بنیادین حلال و در دست گرفتن محوریت آن، از نفوذ دیدگاههای نامطلوب جلوگیری کنیم. بر این باوریم که گاهی بهجای ترویج واقعی حلال، برخی مفاهیم نامشروع تحت پوشش آن بازتولید شده است. بااینحال، نهادینه کردن جامع معیارهای حلال در سطح جامعه و جهان و ایفای نقش فعالانه در این عرصه، میتواند زمینهساز گسترش فرهنگ حلالخواری در تمامی شئون زندگی شود. این حرکت، که هماکنون نیز در جریان است، میتواند تمهیدی برای ظهور حضرت حجت f تلقی شود.
حجتالاسلام میرزامحمدی: علت رواج فرهنگ غذای ناسالم و ترویج فستفودها در جوامع اسلامی، به ویژه ایران، نیازمند بررسی دقیق است. متأسفانه، شاهد آنیم که فعالان این عرصه، افرادیاند که ادعای تعلیموتربیت اسلامی ندارند و این امر مصداق نفاق پشت نقاب است.
در مقابل، در حوزۀ سلامت و بهداشت، کارهای آکادمیک قابلتوجهی صورت گرفته است که در ایران کمتر به آنها پرداخته شده است. این درحالی است که رواج بالای غذاهای فستفودی در کشورهای اسلامی، بیش از حد تصور است و نکتۀ قابلتأمل اینکه شهر قم، در ایران، بالاترین آمار مصرف این نوع غذاها را در ایران به خود اختصاص داده است.
ازسوی دیگر، غذای حلال، بهسبب انطباق با فطرت انسان و نقشی که در سلامت و طول عمر دارد، از اهمیت ویژهای برخوردار است. جریانات خاص، بهویژه در میان جوامع یهودی، با هدف کاهش طول عمر و القای بیماری در جوامع اسلامی، بهصورت جدی درحال فعالیتاند. بنابراین، حوزۀ سلامت و بهداشت، بستری بسیار مناسب برای تأثیرگذاری است و میتواند از حوزۀ رسانه و هنر نیز اثرگذارتر باشد؛ زیرا رسانه و هنر، بیشتر جنبۀ تبلیغی دارند، حال آنکه حوزۀ سلامت و بهداشت، جنبهای علمی دارد و جامعه نیز هزینههای هنگفتی را صرف دستیابی به طول عمر و پیشگیری از بیماریها میکند. امروزه، دغدغۀ مردم درخصوص سلامت افزایشیافته و بیماریها رو به فزونی است و همگان بر این باورند که این امر ناشی از عدمسلامت غذا «سته ضروریه» است.
نگارنده معتقد است که حوزۀ کلامی، ظرفیتی بیشتر از حوزۀ فقه دارد. مشکل اصلی در آن است که کلام الهی را در قالب امرونهی ارائه میدهیم، درحالیکه این شیوه، خود سبب گریز مردم میشود؛ اما اگر این مفاهیم در حوزۀ معرفتشناسی و باورهای اعتقادی وارد شوند، موفقیت بیشتری حاصل خواهد شد.
تحقیقات علمی نشان دادهاند که طبع گناه و لقمۀ حرام سرد است. لذا فردی که دچار بیماری شده است، ابتدا باید سرمای وجودی او برطرف شود. این نگاه که لقمۀ حرام چه تأثیری بر انسان دارد، بسیار حائز اهمیت است و میتوان از این طریق به حوزۀ سلامت و بهداشت ورود کرد.
برای این منظور، نیازمند «نظام مسائل» جامعی هستیم که با توجه به محدودیت کارشناسان این حوزه، تدوین آن مستلزم تشکیل کارگروهی تخصصی است. سرفصلهای این سند باید بهگونهای تنظیم شود که بخشی از آن به حوزۀ فقه و بخش دیگر به دانشگاه اختصاص یابد؛ اگر در نامۀ آقای خسروپناه نیز بر این رسالت مشترک حوزه و دانشگاه تأکید شده است (اشاره به پیشنویس نظام مسائل شعائر، تدوینشده ازسوی آقای سید محمدسجاد هاشمی برای حجتالاسلام میرزامحمدی و نیز مباحث مربوط به شعائر ملی، قومی و مذهبی).
جهت تکمیل این نظام مسائل، پیشنویس آن به چند تن از اساتید حوزۀ فقه الشعائر ارائه خواهد شد تا با بهرهگیری نظرات و پیشنهادات ایشان، این سند نهایی شود. پس از آن، بستر لازم برای ورود عملیاتی فراهم خواهد شد.
خلاصۀ جلسه
در جلسهای که با حضور حجتالاسلام میرزامحمدی برگزار شد، مباحثی دربارۀ گسترۀ حلال و کلیات آن در جامعۀ دنیوی مطرح شد. همچنین شبهات مطروحشده ازسوی ایشان درخصوص ساختار فکری حلال، بررسی و پاسخ داده شد. ایشان ضمن تأیید مسیر حلال بهمنزلۀ مسیری صحیح و درست، مقرر کردند که پیشنویس نظام مسائل شعائر را با اساتید فقه الشعائر در میان بگذارند تا حلقۀ اتصال میان کارگروه علمی حلال و فقههای این حوزه باشند.