فصل دوم ادبیات پژوهش

حلال در جهان معاصر

هرچند مسلمانان، با راهنمایی علمای دینی، در طول تاریخ اسلامی، نکات مرتبط با حلیت و حرمتِ مواد مختلف را رعایت می‌کردند، اما تا قبل از دهه 1980، در تجارت بین کشورها و دولتهای اسلامی و غیر اسلامی، استفاده از اصطلاح حلال و بررسی آن مرسوم نبود، و حلیت محصولات در تجارت بین المللی (علی‌رغم گسترش آن ) مد نظر نبود و کشورهای اسلامی در واردات مواد غذایی وحتی گوشت از کشورهای غیر مسلمان، به حلیت آن توجه نمی‌کردند.

حکم تاریخی امام خمینی ^{رحمه الله علیه}(انقلاب اسلامی) نقطه عطف حلال

با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، ‌اندیشه‌های اسلامی و مسایل دینی دوباره به اجتماع وارد شد و این انفجار نور، نه تنها در ایران که در تمام جهان موجب احیاء دین شد. یکی از برکات این انقلاب توجه و التفات دوباره مسلمین و دولت‌های اسلامی وحتی غیر اسلامی، به مساله حلال بود.

در جهان معاصر، اولین توجه و بروز جدی و در سطح یک کشور اسلامی به حلال در نخستین روزهای انقلاب اسلامی نمایان شد. در تاریخ 12-12-1357 در پیامی تاریخی دستور به ممنوعیت واردات و جمع آوری گوشت‌های وارداتی غیر حلال دادند، این فرمان نقطه عطفی در توجه به مساله حلال در جوامع اسلامی و غیر اسلامی بود و زیر بنای تمامی گواهی‌ها و فعالیتها اقتصادی، فرهنگی،اجتماعی و… عظیم امروزه در زمینه حلال است.

متن فرمان امام ^{رحمه الله علیه} اینچین است:‏ ‏‏بسمه تعالی ‏ ‏‏جناب آقای نخست وزیر- ایّده اللَّه تعالی-‏ ‏‏لازم است جنابعالی به مقامات مربوطه دستور دهید از ورود گوشتهای یخ زده و مصرف کردن آنها بشدت جلوگیری شود و آنچه از این نوع گوشتها موجود است از بین برود؛ زیرا آنها نجس و حرام است، و مردم نیز حق استفاده از آنها را به عنوان خوراک ندارند و می‌توانند به مصرف کشاورزی مانند کود زمین برسانند. ^[1]

بعد از این دستور و با توجه به عدم تولید گوشت کافی در داخل کشور و ممنوعیت ورود این نوع گوشت‌ها، دولت تصمیم به اعزام کارگران و بازرسان به کشتارگاه‌های استرالیا، اروپا و برزیل جهت تضمین انطباق زنجیره با مقررات اسلامی گرفت و نظارت شرعی، اولین بار توسط جمهوری اسلامی در جهان آغاز شد.

اما متاسفانه این سیستم (هر چند مبنای الهام جهت صدور گواهی‌های حلال شد) با اقتضائات علمی، فنی، بازرگانی زمان و نیز توسعه کمی وکیفی همراه نبود؛ و امروز سهم ایران از چرخه حلیت و بازار حلال سهمِ بسیار کوچکی است.

فعالان عرصه بین المللی حلال (بازیگران حلال)

حلال در دنیای امروز، با دارا بودن بیش از 2 میلیارد مخاطب که از تعداد مسلمانان جهان نیز بیشتر است و اثرگذاری در زمینه‌های مختلف: غذایی، دارویی، آرایشی و. . . با گردش مالی در حدود 7 تریلیون دلار (با احتساب حوزه بانکی و مالی اسلامی)^[2] که با رشد سالانه نیز همراه است، مورد توجه بسیاری از دولتهای کشورهای مختلف جهان، اعم از مسلمان و غیر مسلمان و شرکتهای خصوصی قرار گرفته است. امروزه بیش از یک صد سازمان صدور گواهی، در ساحت حلال به نقش آفرینی مشغول هستند. کشورها وگروه‌های بسیاری در این زمینه فعال هستند.

عربستان سعودی بعد از جمهوری اسلامی به مساله‌ی گوشت های وارداتی توجه کرد، و از نظارت مسلمانان محلی در کشورهای مبداء و انجمن‌های اسلامی جهت تاییدیه استفاده نمود. و لیگ جهانی اسلامیIslamic World League نقش بسیار فعال در این زمینه برخوردار شد. عربستان با استفاده از این فرصت جهت گرفتن تاییدیه حلال از مسلمانان هرمنطقه و هزینه نمودن دلارهای نفتی شروع به گسترش تفکر وهابیت نمود. بدین منظور در انجمن‌های اسلامی، شروع به ارائه آموزش، استخدام و دادن خدمات نظارتی کرد. و این مدل به سرعت در استرالیا، نیوزلند و اروپا گسترش یافت.

در دهه 1980، کشورهای اسلامی آسیای جنوب شرقی به توسعه صنعت حلال اقدام نمودند، شرکت‌هایی در مالزی، تایلند، فیلیپین، برونئی و سنگاپور در میان اولین سرمایه گذارها در بخش حلال و با حمایت مستقیم دولت‌های خود بودند. در سال 1978، شورای مذهبی اسلامی سنگاپور(MUIS)، که یکی از قدیمی‌ترین سازمان های برای صدور گواهینامه حلال است، تاسیس شد. در سال 1989، مجلس علما‌اندونزی(MUI) و یا شورای علمای‌اندونزی راه‌اندازی شد، که هدف آن بررسی حلیت غذا، دارو، محصولات آرایشی و بهداشتی برای مسلمانان بود.

یکی از موفق‌ترین ابتکارات حلال، در مالزی ایجاد شد. در این کشور، تجارت حلال جزء وظایف دولت است. ماهاتیر محمد با تاکید بر مرکزیت حلال جهانیglobal Halal hub در دهه 1980 به دنبال نوسازی و پیشرفت اقتصاد کشورش بود. در قانون سال1975 مالزی، به وزارت توسعه اسلامیJabatan Kemajuan Islam Malaysa (JAKIM)، قدرت صدور گواهی حلال را داد. همه کالاهای وارداتی به مالزی نیاز به تایید JAKIM، که دستورالعمل‌های دقیق در خصوص حلال تدوین کرده بود، را داشت. در اوایل قرن بیست و یک در بازار جهانی، برای صدور گواهینامه حلال، مجوز رسمی JAKIM به طور پیش فرض، استاندارد جهانی برای تضمین حلال تلقی شد.

در سال 2004، مالزی نمایشگاه بین المللی حلال را راه‌اندازی کرد که در آن صدها سهامدار عمده از جمله غول‌های صنایع غذایی و فروشگاه‌ها مانند نستله، تسکو و مک دونالد شرکت داشتند. مالزی پس از آن از طریق ایجاد انجمن حلال جهانی World Halal Forum و با حمایت دولت، نقش خود را گسترش داد. اگر چه مالزی به عنوان یک رهبر در صدور گواهینامه حلال مطرح است، ولی فاقد مشروعیت مطلوب مذهبی در بازار، به خصوص از طرف کشورهای حوزه خلیج فارس است و از اوایل دهه 2010، هژمونی آرمانی مالزی به طور فزاینده‌ای زیر سوال قرار گرفته است.

از دیگر فعالان بازار حلال در بین کشورهای اسلامی، ترکیه است. ترکیه دارای منافع تجاری قابل توجهی با سازمان همکاری‌های اسلامی (OIC) و اتحادیه اروپا (EU) است. در مساله‌ی، تبعیت از قوانین اسلامی مرتبط با کشتار حیوانات، میان حزب عدالت و توسعه، با بوروکراسی دولتی، که به دنبال ورود به اتحادیه اروپا است، درگیری هایی به وجود آمد. در سال 2005، (GiMDES ) به عنوان اولین موسسه صدور گواهینامه حلال در ترکیه فعالیت خود را آغاز کرد. این موسسه فعالیت‌های خود را در فعالیت‌های انجمن حلال جهانی متمرکز کرد، و مجوز رسمی از وزارت امور توسعه اسلامی مالزی (JAKIM) داشت؛ تا به عنوان، کارگزار اصلی درگواهی‌های حلال برای اروپا عمل نماید.

در سال 2010، مؤسسه «استاندارد و علوم وزن و مقياس‌های كشورهای اسلامی(SMIIC)»، ذیل سازمان كنفرانس اسلامی(OIC)، در تركيه راه‌اندازی شد، ترکیه با استفاده از این جایگاه سعی در نقش آفرینی در زمینه حلال و تدوین استانداردهای نظام حلیت نمود و دستورالعمل‌های عمومی در مواد غذایی حلال OIS/SMIIC 2:2011 و دستورالعمل‌های مرتبط با موسسات صادر کننده گواهی‌های حلال و OIC/SMIIC 3:2011 و دستورالعمل‌های مرتبط با نهادهای اعتبارسنجی و اعتبار بخشیِ گواهی حلال، را به تصویب رساند.

کشورهای حاشیه خلیج فارس در مساله حلال نسبت به کشورهای جنوب شرقی آسیا و مالزی جدیدالورود هستند، آنها به تازگی وارد این فعالیت شده‌اند و منابع و تجربه مالزی یا حتی سنگاپور و تایلند را ندارند. شورای همکاری خلیج فارس که از کشورهای عربستان، بحرین، امارات، کویت، عمان، قطر و یمن تشکیل شده است، با رهبری بحرین و قطر در سال 2008 شورای ضوابط مواد خوراکی حلال را راه‌اندازی نمود. هر سال از سال 2011، کنفرانس خلیج فارس در صنعت حلال برگزار می‌گردد.

کشورهای غیر اسلامی نیز رشد فزاینده‌ای در بازار حلال داشته‌اند و گوی سبقت را در رشد تجارت حلال از کشورهای اسلامی ربوده‌اند؛ امروزه ایالات متحده امریکا و انگلیس از فعالین حوزه حلال در جهان هستند و در این زمینه سرمایه گذاری بسیاری نمودند؛ آمریکا با عضویت و بازیگردانی در شورای جهانی حلال (World Halal Council) و با تشکیل موسسه‌ای با شعار حلال برای همه (Halal for All) با نام ایفانکا Islamic food and Nutrition council of American (IFANCA) سهم عمده‌ای از بازار حلال را در اختیار دارد.

انگلیس در حال سرمایه گذاری و رشد روز افزون در زمینه حلال است؛ شرکت‌ها و انجمن‌ها‌ی این کشور در زمینه صادرات، واردات، عرضه محصولات غذایی، لباس و مد و امور مالی و بانکدارای حلال فعال هستند، برخی از برند‌های مطرح در انگلیس (مانند فروشگاه زنجیره‌ایWaitrose،H&M، خرده‌فروش آنلاین ASOS، محصولات حلال عرضه می‌نمایند. انگلیس هم چنین بزرگترین نمایشگاه و جشنواره حلال را در منچستر، و جشنواره غذای حلال لندن (LHFF) را، هر ساله درماه سپتامبر، برگزار می‌کند.

بررسی تفصیلی برخی تجربه های بین المللی در صنعت حلال

در این بخش کشورهای مالزی، اندونزی، عربستان سعودی، آلمان، برزیل، ترکیه، چین امارات متحده عربی، بررسی شده است، هر کشور را در قالب یک مطالعه موردی نهادی (Institutional Case Study) تحلیل می‌کنیم.
هر مطالعه شامل هشت بعد تحلیلی است:
۱. ساختار حاکمیت و تنظیم‌گری
۲. نهادهای گواهی‌دهی
۳. استانداردها و همگرایی بین‌المللی
۴. زنجیره ارزش
۵. محصولات و خدمات
۶. آموزش و پژوهش
۷. چالش‌ها و فرصت‌ها
۸. فناوری و نوآوری حلال

اندونزی

ساختار حاکمیت و تنظیم‌گری

اندونزی بزرگ‌ترین کشور مسلمان جهان است و یکی از بازیگران اصلی صنعت جهانی حلال محسوب می‌شود. او طی دهه اخیر تلاش کرده است تا با ایجاد ساختارهای نهادی جدید، نقش فعال تری در حکمرانی این صنعت جهانی ایفا کند. نظام تنظیم‌گری این کشور تا سال ۲۰۱۴ پراکنده بود، اما با تصویب قانون شماره ۳۳ (2014) درباره‌ی تضمین محصولات حلال (Halal Product Assurance Law)، ساختار یکپارچه‌ای برای مدیریت حلال ایجاد شد. این قانون نظام تضمین محصولات حلال را در اندونزی نهادینه کرده و فرآیند صدور گواهی حلال را به تدریج برای طیف گسترده ای از محصولات اجباری ساخته است.
نهاد اصلی ناظر بر اجرای این قانون BPJPH (Badan Penyelenggara Jaminan Produk Halal) است که زیرمجموعه وزارت امور دینی محسوب می‌شود (Rahman & Noor, 2021). این نهاد مسئول صدور مجوز، نظارت بر فرایندها و تأیید نهادهای گواهی‌دهی محلی است.

در چارچوب این نظام، BPJPH مسئول مدیریت فرآیندهای اداری و صدور گواهی حلال است، در حالی که شورای علمای اندونزی (MUI) نقش مرجع فقهی را ایفا کرده و درباره انطباق محصولات با الزامات شرعی فتوا صادر می‌کند. هم‌چنین نهاد های بازرسی حلال (LPH)وظیفه انجام ممیزی و ارزیابی فنی واحدهای تولیدی را برعهده دارند.

این تقسیم وظایف میان نهادهای دولتی و دینی، الگویی از حکمرانی ترکیبی را در نظام حلال اندونزی شکل داده است که در آن دولت مسئولیت تنظیم‌گری و اجرا را بر عهده دارد، در حالی که مشروعیت شرعی توسط نهاد های دینی تامین می‌شود.

این مدل نهادی در مقایسه با کشورهایی مانند مالزی که تمرکز بیشتری در یک نهاد واحد دارند، ساختاری چند بازیگری ایجاد کرده است.

نهادهای گواهی‌دهی

تا پیش از تأسیس BPJPH، گواهی‌دهی توسط سازمان غیردولتیMajelis Ulama Indonesia (MUI) انجام می‌شد. با اجرای قانون جدید، MUI نقش نظارتی شرعی (فتوا) را حفظ کرد، اما صدور رسمی گواهی‌ها تحت نظارت BPJPH قرار گرفت. در نظام جدید، BPJPH مسئول صدور گواهی حلال است، اما این فرآیند پس از انجام ممیزی توسط نهادهای بازرسی حلال LPH و صدور فتوا توسط شورای علمای اندونزی MUI تکمیل می‌شود.

این نهاد های بازرسی حلال LPH که توسط BPJPH تایید می‌شوند، وظیفه ی ارزیابی و مممیزی واحدهای تولیدی را برعهده دارند و نتایج بررسی خود را برای صدور فتوا به MUI ارائه می‌کنند.
این تقسیم وظایف میان دولت و نهاد دینی، مدلی منحصربه‌فرد از «هم‌تنیدگی حاکمیتی و دینی» ایجاد کرده است (Sukardi, 2022).

این ساختار چندلایه موجب شده است فرآیند صدور گواهی حلال در اندونزی از نظر فقهی و فنی اعتبار بالایی داشته باشد؛ هرچند در برخی موارد به افزایش پیچیدگی های اداری نیز منجر شده است.

انتقال مسئولیت صدور گواهی از یک نهاد دینی به ساختار دولتی، با هدف افزایش شفافیت، استاندارد سازی و گسترش نظارت حاکمیتی در صنعت حلال صورت گرفته است.

استانداردها و همگرایی بین‌المللی

اندونزی در راستای تقویت جایگاه خود در صنعت حلال، در سال ۲۰۱۹ استاندارد ملی SNI Halalرا تصویب و اجرایی کرد.(BPJPH,2019 , Prabow, Abdillah&Rusydiana,2021)

این استاندارد که تحت نظارت Badan Strandardisasi Nasional(BSN) و با هماهنگی نهاد گواهی دهی حلال Badan Penyelenggara Jaminan Produk Halal (BPJPH) تدوین شده است که بر اصول شفافیت، بهداشت و ایمنی غذایی، کنترل فرآیند تولید تأکید دارد. با این حال بر خلاف الگوی مالزی، چارچوب استاندارد حلال اندونزی بیش از آنکه از یک نظام متمرکز تبعیت کند، در پیوند با اسختارهای عمومی استانداردسازی و ایمنی غذایی توسعه یافته است.P

در سطح بین المللی، اندونزی به عنوان عضو فعال کمیته استانداردهای حلال سازمان همکاری اسلامی (OIC/SMIIC) شناخته می‌شود. (OIC/SMIIC,2022)با این وجود تعامل استانداردهای مرجع بین المللی SNI Halal با استاندارد های بین المللی OCI/SMIIC همچنان محدود و در حال تکامل است. یکی از چالش های اساسی در این زمینه، عدم یکپارچگی کامل میان ارزیابی فقهی (Fauzi,2023)و رویه های ممیزی فنی است که موجب می‌شودپذیرش متقابل گواهی های حلال اندونزی در برخی بازارهای بین المللی با محدودیت کواجه شود.

این چالش ها ریشه در ساختار حکمرانی دوگانه حلال در اندونزی دارد؛ به گونه ای که صدور گواهی حلال مستلزم هماهنگی میان BPJPH ، نهادهای ممیزی LPH و صدور فتوا توسط شورای علمای اندونزی MUI است. اگرچه این مدل از نظر مشروعیت فقهی داخلی کارآمد است، اما در سطح بین المللی می‌تواند موجب پیچیدگی نهادی و کاهش شفافیت برای شرکای خارجی شود.

در راستای تقویت همگرایی بین المللی، دولت اندونزی تلاش کرده است استانداردهای حلال را در چارچوب توسعه زنجیره ارزش ملی حلال یکپارچه کند؛ در همین راستا، نقشه راه زنجیره ارزش حلال اندونزی با نام

(Indonesia Halal Value Chain Roadmap 2023) با تمرکز بر بخش هایی نظیر کشاورزی، صنایع غذایی، دارویی و مواد خام تدوین شده است. (Bank Indonesia,2023)ایجاد مناطق ویژه ای همچون Banten Halal Park و Halal Industrial Estate Sidoarjo را می‌توان بخشی از این راهبرد فضایی-صنعتی دانست که هدف آن ارتقای ظرفیت تولید، تسهیل انطباق با استاندارد های حلال و افزایش قابلیت صادراتی محصولات حلال اندونزی است.(BPJPH,2023 , DinarStandard,2022)

در مجموع، اگرچه اندونزی از منظر مقیاس بازار داخلی و حمایت قانونی (الزامی شدن حلال) ظرفیت بالایی دارد، اما توسعه استاندارد های حلال با قابلیت پذیرش بین المللی و تقویت همگرایی نهادی با چارچوب های OIC/SMIIC همچنان از الزامات کلیدی برای تثبیت جایگاه این کشور در زنجیره ارزش جهانی حلال محسوب می‌شود.

زنجیره ارزش

زنجیره ارزش صنعت حلال در اندونزی مجموعه‌ای از فعالیت‌های به‌هم‌پیوسته از تأمین مواد اولیه تا تولید، فرآوری، توزیع و مصرف محصولات و خدمات حلال را در بر می‌گیرد. این زنجیره علاوه بر بخش‌های سنتی مانند صنایع غذایی و آشامیدنی، حوزه‌هایی نظیر داروسازی، محصولات آرایشی و بهداشتی، گردشگری حلال و خدمات مالی اسلامی را نیز شامل می‌شود. با توجه به جمعیت مسلمان گسترده و تقاضای داخلی قابل توجه برای محصولات حلال، توسعه این زنجیره ارزش به یکی از محورهای مهم سیاست‌گذاری اقتصادی در اندونزی تبدیل شده است(Bank Indonesia,2023 ; Dinar Standard 2022).

زنجیره ارزش حلال در این کشور تا حد زیادی بر ظرفیت‌های گسترده در بخش کشاورزی، صنایع غذایی و فرآوری مواد غذایی استوار است و بخش مهمی از تولیدکنندگان فعال در این حوزه را بنگاه‌های کوچک و متوسط تشکیل می‌دهند. با این حال، برخی از این تولیدکنندگان در دسترسی به نظام گواهی حلال، استانداردسازی و زیرساخت‌های لازم برای ورود به بازارهای بین‌المللی با محدودیت‌هایی مواجه هستند (Fauzi 2023)

در همین راستا، دولت اندونزی با هدف تقویت انسجام میان حلقه‌های مختلف زنجیره ارزش، برنامه‌هایی نظیر Indonesia Halal Value Chain Roadmap 2023 را تدوین کرده است. این برنامه با تمرکز بر توسعه زیرساخت‌های تولید، بهبود نظام استانداردسازی و تسهیل فرآیند صدور گواهی حلال، تلاش می‌کند ارتباط میان تأمین‌کنندگان مواد اولیه، تولیدکنندگان شبکه‌های توزیع و بازارهای صادراتی را تقویت کند. (Bank Indonesia(Bank Indonesia2023)

علاوه بر این، ایجاد مناطق صنعتی حلال به‌عنوان بخشی از سیاست توسعه صنعتی این کشور مورد توجه قرار گرفته است. در این چارچوب، مناطقی مانند Halal Industrial Estate Sidoarjo و Banten Halal Park با هدف جذب سرمایه‌گذاری، تمرکز واحدهای تولیدی مرتبط با محصولات حلال و ایجاد یک اکوسیستم صنعتی منسجم برای توسعه صنعت حلال شکل گرفته‌اند (BPJPH,(Dinar Standard 2023 ; BPJPH 2022) .

با وجود این اقدامات، زنجیره ارزش صنعت حلال در اندونزی همچنان با چالش‌هایی مانند پراکندگی تولیدکنندگان کوچک و متوسط، محدودیت برخی زیرساخت‌های لجستیکی و تفاوت استانداردهای حلال در بازارهای بین‌المللی مواجه است. در مقابل، جمعیت مسلمان بزرگ، رشد تقاضای داخلی و حمایت سیاستی دولت فرصت‌های قابل توجهی برای تقویت جایگاه اندونزی در بازار جهانی محصولات حلال فراهم کرده است . (Dinar2022 ; Fauzi 2023)

شکل مدل پنج حلقه ای زنجیره ارزش صنعت حلال در اندونزی.(Bank Indonesia 2023)

همانگونه که در شکل مشاهده می‌شود، زنجیره ارزش صنعت حلال از پنج حلقه اصلی تشکیل شده است که آن ها عبارت اند از

تامین مواد اولیه، تولید و فرآوری، گواهی و تضمین حلال، لجستیک و توزیع حلال و در نهایت بازار و مصرف.

این حلقه ها به صورت بهم پیوسته عمل کرده و رعایت الزامات حلال در تمامی مراحل زنجیره برای حفظ و یکپارچگی محصولات و

خدمات حلال ضروری است. در اندونزی نیز سیاست های توسعه صنعت حلال بر تقویت هماهنگی میان این حلقه ها و ارتقای

زیر ساخت های مرتبط با هر مرحله از زنجیره ارزش تمرکز دارد.

محصولات و خدمات

صنعت حلال در اندونزی طیف گسترده‌ای از محصولات و خدمات را دربر می‌گیرد که در چارچوب توسعه اقتصاد حلال این کشور مورد توجه قرار گرفته‌اند. مهم‌ترین حوزه‌های این صنعت شامل صنایع غذایی و نوشیدنی (مانند محصولات گوشتی، نودل و فرآورده‌های دریایی)، داروسازی و محصولات آرایشی و بهداشتی، خدمات مالی اسلامی و بانکداری شرعی، و همچنین گردشگری حلال و خدمات مرتبط با هتل‌داری و مهمان‌نوازی است. این بخش‌ها به عنوان مهم‌ترین ارکان بازار محصولات و خدمات حلال در اندونزی شناخته می‌شوند و نقش مهمی در توسعه اقتصاد ملی و افزایش سهم این کشور در بازار جهانی حلال دارند .(Dinar Standard 2022 ; Bank Indonesia 2023)

در سال ۲۰۲۳ اندونزی بیش از ۵٫۷ میلیارد دلار صادرات محصولات حلال به کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی (OIC) داشته است که نشان‌دهنده رشد قابل توجه ظرفیت تولید و صادرات محصولات حلال در این کشور است. (Indonesia Halal Economy Report, 2023)

گسترش صنایع غذایی حلال، توسعه محصولات دارویی و آرایشی دارای گواهی حلال، و همچنین رشد خدمات مالی اسلامی و گردشگری حلال از جمله عوامل اصلی تقویت جایگاه اندونزی در اقتصاد جهانی حلال به شمار می‌روند. دولت اندونزی نیز از طریق برنامه‌های توسعه اقتصاد اسلامی و حمایت از شرکت‌های فعال در این حوزه تلاش کرده است زیرساخت‌های لازم برای گسترش بازار محصولات و خدمات حلال فراهم سازد (Fauzi 2023؛ Bank Indonesia 2023,).

آموزش و پژوهش

آموزش و پژوهش یکی از ارکان کلیدی توسعه صنعت حلال در اندونزی است و نقشی اساسی در تقویت زیرساخت‌های دانشی، تربیت نیروی انسانی متخصص و ارتقای ظرفیت نوآوری در این بخش ایفا می‌کند. طی دهه اخیر، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و نهادهای دولتی اندونزی سرمایه‌گذاری قابل توجهی در توسعه رشته‌ها، دوره‌ها و فعالیت‌های تحقیقاتی مرتبط با علوم حلال انجام داده‌اند. (Rahman & Noor 2021)

دانشگاه‌های پیشرو مانند Universitas Islam Negeri (UIN) Jakarta، Universitas Airlangga و Universitas Gadjah Mada (UGM) دوره‌های رسمی در حوزه‌های «علوم حلال»، «اقتصاد اسلامی»، «فقه صنایع غذایی»، «مدیریت تضمین حلال»، و «فناوری مواد غذایی حلال» ارائه می‌کنند. این دوره‌ها با هدف تربیت کارشناسانی طراحی شده‌اند که قادر باشند نیازهای فنی و فقهی صنعت حلال را پاسخ دهند (Sukard 2023)

علاوه بر آموزش دانشگاهی، مراکز پژوهشی تخصصی نیز نقش مهمی در توسعه دانش حلال بر عهده دارند. Halal Research Center UIN Jakarta یکی از مهم‌ترین نهادهای ملی فعال در پژوهش‌های میان‌رشته‌ای محسوب می‌شود که در حوزه‌های تحلیل ترکیبات، فقه مواد غذایی، بازرسی حلال، فناوری تشخیص (Halal Detection Technology)، و توسعه سیاست‌های حلال فعالیت دارد (UIN Jakarta Research Center, 2023). همچنین LPPOM MUI علاوه بر نقش نظارتی، به‌عنوان یک نهاد پژوهشی نیز مطالعات متعددی در زمینه ارزیابی ریسک، مواد افزودنی و سیستم‌های مدیریت حلال منتشر کرده است.

با توجه به افزایش تقاضا برای دیجیتالی‌سازی خدمات حلال، پژوهش در حوزه‌هایی مانند «ردیابی دیجیتال»، «فناوری بلاک‌چین در زنجیره ارزش حلال» و «سیستم‌های هوشمند ممیزی» نیز در دانشگاه‌های اندونزی گسترش یافته است .

(Prabowo et al 2021) این روند نشان می‌دهد که اندونزی در حال حرکت به سمت مدل‌های نوین حکمرانی دیجیتال در صنعت حلال است.

به‌طور کلی، آموزش و پژوهش در صنعت حلال اندونزی علاوه بر پشتیبانی از سیاست‌های دولت در چارچوب Halal Product Assurance Law، سهم قابل توجهی در ارتقای توان رقابتی این کشور در اقتصاد جهانی حلال دارد و به عنوان موتور محرک توسعه علمی و فناوری در این حوزه عمل می‌کند (Fauzi 2023)

چالش‌ها و فرصت‌ها

صنعت حلال اندونزی با وجود ظرفیت‌های گسترده اقتصادی و جمعیتی، با مجموعه‌ای از چالش‌ها و فرصت‌های ساختاری مواجه است. تحلیل این وضعیت نشان می‌دهد که توسعه این صنعت تحت تأثیر سه بعد اصلی شامل حکمرانی و تنظیم‌گری، ساختار صنعتی و زنجیره ارزش، و فناوری و نوآوری قرار دارد.

در بعد حکمرانی و تنظیم‌گری، اجرای قانون تضمین محصولات حلال مصوب سال ۲۰۱۴ (Halal Product Assurance Law) گام مهمی در نهادینه‌سازی نظام حلال در اندونزی محسوب می‌شود. با این حال، ساختار نهادی دوگانه میان BPJPH به‌عنوان نهاد اجرایی و شورای علمای اندونزی (MUI) به‌عنوان مرجع صدور فتوا، در برخی موارد موجب پیچیدگی‌های اداری و طولانی شدن فرآیند صدور گواهی شده است. علاوه بر این، هماهنگی میان نهادهای مختلف از جمله نهادهای بازرسی حلال (LPH)، سازمان استاندارد ملی اندونزی (BSN) و وزارتخانه‌های مرتبط همچنان یکی از چالش‌های مهم حکمرانی این حوزه محسوب می‌شود. (Rahman & Noor, 2021 ; Fauzi 2023) در مقابل، همین چارچوب قانونی و حمایت دولت فرصت مناسبی برای ایجاد یک نظام ملی جامع حلال فراهم کرده و امکان تبدیل اندونزی به یکی از قطب‌های جهانی حلال را تقویت می‌کند.

در بعد ساختار صنعتی و زنجیره ارزش، اندونزی به دلیل جمعیت مسلمان بزرگ، بازار داخلی گسترده و تنوع محصولات غذایی و کشاورزی، ظرفیت بالایی برای توسعه صنعت حلال دارد. با این حال، بخش قابل توجهی از تولیدکنندگان این کشور را بنگاه‌های کوچک و متوسط (SMEs) تشکیل می‌دهند که اغلب با محدودیت‌های مالی، فنی و مدیریتی در فرآیند اخذ گواهی حلال مواجه هستند. همچنین وابستگی برخی صنایع به واردات مواد اولیه، چالش‌هایی در تضمین کامل انطباق با الزامات حلال ایجاد می‌کند. با این وجود، برنامه‌های دولتی مانند Indonesia Halal Industry Masterplan و توسعه مناطق صنعتی حلال، فرصت‌هایی برای تقویت زنجیره ارزش، افزایش صادرات و جذب سرمایه‌گذاری خارجی فراهم کرده‌اند.

(Bank Indonesia 2023 ; Dinar Standard 2022)

در بعد فناوری و نوآوری نیز اگرچه استفاده از فناوری‌های دیجیتال، سامانه‌های صدور گواهی الکترونیکی و ابزارهای ردیابی در حال گسترش است، اما هنوز فاصله قابل توجهی میان ظرفیت‌های فناورانه موجود و نیازهای یک نظام پیشرفته تضمین حلال وجود دارد. محدودیت زیرساخت‌های فناوری در برخی مناطق و نیاز به توسعه بیشتر پژوهش‌های آزمایشگاهی و فناوری‌های تشخیص مواد حرام از جمله چالش‌های این حوزه محسوب می‌شود. در مقابل، رشد سریع پژوهش‌های دانشگاهی، توسعه فناوری‌های بلاک‌چین در ردیابی زنجیره تأمین و ایجاد اکوسیستم داده‌های حلال در سطح ملی، فرصت‌هایی مهم برای ارتقای شفافیت و اعتماد در بازار حلال اندونزی ایجاد کرده است (Prabowo et al 2022 ; Sukardi 2021) .

در مجموع، صنعت حلال اندونزی در مرحله گذار از یک نظام سنتی مبتنی بر نظارت مذهبی به یک نظام جامع مبتنی بر حکمرانی دولتی، استانداردسازی فنی و فناوری‌های دیجیتال قرار دارد. موفقیت این گذار تا حد زیادی به میزان هماهنگی نهادی، توسعه ظرفیت‌های صنعتی و سرمایه‌گذاری در نوآوری‌های فناورانه بستگی خواهد داشت.

فرصت ها	چالش ها	ابعاد تحلیلی
چارچوب قانونی قوی بر اساس قانون تضمین محصولات حلال 2014 و حمایت دولت از اقتصاد حلال	پیچیدگی نهادی میان BPJPH، MUI و LPH و زمان‌بر بودن فرایندهای صدور گواهی	حکمرانی
مشارکت فعال در استانداردسازی در OIC/SMIIC و امکان افزایش پذیرش جهانی	چالش همگرایی کامل استانداردهای ملی SNI Halal با برخی نظام‌های بین‌المللی	استاندارد
برنامه‌های حمایتی دولت برای حلال‌سازی SMEها و ادغام آن‌ها در زنجیره ارزش	محدودیت منابع مالی و فنی برای دریافت گواهی حلال و انطباق با الزامات استاندارد	SME ها
توسعه سامانه‌های گواهی دیجیتال حلال و پروژه‌های ردیابی زنجیره تأمین	زیرساخت‌های محدود فناوری و آزمایشگاهی در برخی مناطق	فناوری
بازار داخلی بسیار بزرگ و ظرفیت تبدیل شدن به مرکز منطقه‌ای صنعت حلال	رقابت با بازیگران پیشرو مانند مالزی و امارات در بازار جهانی حلال	رقابت جهانی

چالش‌های صنعت حلال در اندونزی عمدتاً ناشی از گذار به یک نظام حکمرانی یکپارچه و توسعه زیرساخت‌های صنعتی است، در حالی که بازار داخلی گسترده، حمایت‌های قانونی و برنامه‌های ملی اقتصاد حلال فرصت‌های قابل توجهی برای ارتقای جایگاه این کشور در صنعت حلال جهانی فراهم می‌کنند.

فناوری و نوآوری حلال

فناوری و نوآوری به عنوان یکی از محورهای اصلی توسعه صنعت حلال در اندونزی شناخته می‌شود و نقشی تعیین‌کننده در بهبود کارایی نظام گواهی‌دهی، تقویت زنجیره ارزش و افزایش اعتماد جهانی به محصولات حلال اندونزی دارد. دولت این کشور طی سال‌های اخیر با تأکید بر دیجیتالی‌سازی فرآیندها، تحول قابل توجهی در زیرساخت‌های نظارتی و صنعتی ایجاد کرده است (BPJPH, 2023).یکی از ابتکارات مهم، سامانه دیجیتال صدور گواهی حلال (Digital Halal Certification System) است که توسط Badan Penyelenggara Jaminan Produk Halal (BPJPH) طراحی و اجرا شده و کلیه مراحل ثبت، ممیزی و صدور گواهی حلال را در بستر الکترونیکی انجام می‌دهد. این سیستم به‌صورت یکپارچه با پایگاه داده ملی و نهادهای بازرسی حلال (LPH) متصل است و موجب کاهش زمان ممیزی، افزایش شفافیت و قابلیت ردیابی داده‌ها شده است .

(Rahman & Noor 2021 ; BPJPH 2023) در حوزه فناوری‌های نوین، پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در دانشگاه‌های اندونزی و مراکز تحقیقاتی مانند Halal Research Center UIN Jakarta و Universitas Gadjah Mada (UGM) بر استفاده از هوش مصنوعی (AI)، اینترنت اشیا (IoT) و بلاک‌چین (Blockchain) در سیستم‌های ردیابی و تضمین حلال تمرکز دارند. این فناوری‌ها قادرند اصالت مواد اولیه، مسیر فرآوری و وضعیت انطباق با فتاوای شرعی را در زنجیره ارزش به‌صورت آنی و قابل اعتماد بررسی کنند (Prabowo et al 2022, Sukardi 2021) .

در سطح کاربردی، توسعه سیستم‌های موسوم به Halal Traceability Blockchain توسط شرکت‌های فناوری غذایی اندونزی و هم‌زمان پروژه‌های Halal Forensics برای شناسایی منشاء مواد مشتق‌شده از ژلاتین، آنزیم‌ها و طعم‌دهنده‌های حیوانی نیز از نمونه‌های شاخص نوآوری در این کشور محسوب می‌شوند (Fauzi 2022; DinarStandard2023).

دولت اندونزی با پشتیبانی Bank Indonesia و همکاری BPJPH در چارچوب Indonesia Halal Industry Masterplan 2023–2029 در حال طراحی زیرساخت‌های Halal Data Ecosystem است که هدف آن ایجاد یک پلتفرم جامع برای تبادل داده‌های گواهی، ارزیابی ریسک و مدیریت زنجیره ارزش حلال در مقیاس ملی و بین‌المللی است (Bank Indonesia, 2023) .

در مجموع، نوآوری فناورانه در صنعت حلال اندونزی، از مرحله ممیزی تا توزیع، به‌صورت فزاینده‌ای در حال گذار از مدل‌های سنتی به مدل‌های «دیجیتال و داده‌محور» است. این روند علاوه بر بهبود کیفیتو سرعت فرآیندها، به افزایش پذیرش بین‌المللی گواهی‌های حلال اندونزی و ارتقای موقعیت کشور در بازار جهانی حلال کمک کرده است.

جمع‌بندی: اندونزی نمونه‌ای از هم‌زیستی دین و دولت در مدیریت حلال است و توانسته است با سیاست‌های جدید، نقش منطقه‌ای برجسته‌ای در بازار جهانی ایفا کند.

مالزی

ساختار حاکمیت و تنظیم‌گری

مالزی پیشروترین کشور اسلامی در نهادسازی و سیاست‌گذاری صنعت حلال است. دولت از سال 2004 با راه‌اندازی Halal Industry Development Corporation (HDC) و اعطای اختیارات رسمی به JAKIM (Department of Islamic Development Malaysia)، نظامی متمرکز و قانونی برای نظارت بر کل زنجیره ارزش ایجاد کرد (Hashim & Ahmad, 2021).

ویژگی تمایز نظام حاکمیت حلال در مالزی، تمرکز نهادی همراه با مشروعیت دینی-حقوقی است.

اعطای اختیار رسمی به JAKIM موجب شده است تا تصمیمات این نهاد، هم‌زمان از اعتبار شرعی، قانونی و اجرایی برخوردار باشند؛ امری که در اغلب کشورهای فعال در صنعت حلال مشاهده نمی‌شود.

نهادهای گواهی‌دهی

JAKIM تنها نهاد رسمی گواهی‌دهی در سطح ملی است و فهرستی از نهادهای خارجی همکار

(Recognized Foreign Bodies) را منتشر می‌کند. این اقدام، شبکه‌ای از بیش از ۸۰ نهاد گواهی‌دهی معتبر در سراسر جهان را تحت نظارت خود قرار داده است (HDC Report, 2022).

JAKIM نه تنها نهاد گواهی‌دهی ملی، بلکه به عنوان مرجع اعتبار سنجی نهادهای خارجی نیز عمل می‌کند و از این طریق نقش فعالی در تنظیم‌گری فراملی صنعت حلال ایفا می‌کند.

استانداردها و همگرایی بین‌المللی

استاندارد ملی(MS 1500) مالزی (Halal Food – Production, Preparation, Handling and Storage)

از جامع‌ترین استانداردهای جهان محسوب می‌شود و مبنای بسیاری از استانداردهای OIC/SMIIC قرار گرفته است. علت عمده این امر آن است که الزامات فقهی را با استانداردهای مدیریت کیفیت مانند (ISO/HACCP) ترکیب کرده است.

مالزی نقشی کلیدی در OIC Halal Economy Framework و شکل گیری چارچوب اقتصاد حلال در سازمان همکاری اسلامی ایفا کرده است (Yunus et al., 2023).

زنجیره ارزش

زنجیره ارزش حلال در مالزی کاملاً یکپارچه است و شامل حلقه‌های تولید، پردازش، لجستیک، توزیع، و بازاریابی می‌شود. HDC و JAKIM با همکاری MITI و SME Corp، برنامه‌هایی برای Halal Parks و Halal Integrated

Platforms ایجاد کرده‌اند که زیرساخت‌های فیزیکی و دیجیتال صنعت را پوشش می‌دهد.

زنجیره ارزش حلال در مالزی به صورت یکپارچه طراحی شده و از سیاست‌گذاری تا تولید، لجستیک، صادرات و حتی آموزش و مشاوره حلال را دربر می‌گیرد؛ امری که امکان کنترل مستمر انطباق شرعی را در کل چرخه فراهم کرده است.

محصولات و خدمات

مالزی دارای متنوع‌ترین سبد حلال در جهان است، هم چنین این کشور از مرحله ی تولید عبور کرده و به صادرکننده خدمات حلال تبدیل شده است.که این خدمات شامل موارد زیر می‌باشد:

صنایع غذایی و نوشیدنی

داروسازی و بیوتکنولوژی

مالی اسلامی و بیمه (Takaful)

گردشگری و هتل‌داری حلال(رتبه اول در شاخص جهانی سفر مسلمانان(GMTI)

آموزش و پژوهش تخصصی(صدور دانش فنی و استاندارد به سایر کشور ها

تنوع محصولات و خدمات حلال در مالزی نشان دهنده عبور این کشور از مرحله”تولیدکننده کالا” به مرحله “صادرکننده خدمات حلال” است؛ به گونه ای که آموزش، مشاوره، استاندارد سازی و گواهی‌دهی به بخشی از مزیت رقابتی این کشور تبدیل شده اند.

آموزش و پژوهش

کشور مالزی نخستین دانشگاه جهان با دانشکده‌ی تخصصی مدیریت حلال را در

International Islamic University Malaysia (IIUM) تأسیس کرده است. همچنین، Halal Research

Academy و Halal Science Center با هدف تولید دانش و فناوری حلال فعالیت دارند (Aziz et al., 2020).

پیوند ساختاری میان دانشگاه ها، نهاد های سیاست گذار و صنعت، موجب شده است تا آموزش و پژوهش حلال در مالزی ماهیتی کاربرد محوریافته و مستقیما در خدمت توسعه صنعت قرارگیرد.

چالش‌ها و فرصت‌ها

با وجود جایگاه پیشرو مالزی در صنعت حلال، این کشور با مجموعه ای از چالش ها و فرصت ها در سطوح مختلف مواجه است.

در این راستا، چالش ها و فرصت های کلیدی در سه بعد حکمرانی نهادی ، توسعه صنعتی و نوآوری فناورانه در جدول زیر خلاصه شده اند.

فرصت های راهبردی	چالش های کلیدی	محور تحلیل
انسجام و اقتدار قانونی و حمایت بی‌نظیر دولت	تمرکز بیش از حد تصمیم‌گیری در JAKIM و کندی احتمالی در فرآیندها	حکمرانی
مرجعیت جهانی در OIC/SMIIC و نقش محوری در تدوین استانداردهای بین المللی	فشار جهانی برای به‌روزرسانی سریع استانداردها با تحولات دیجیتال	استاندارد
حمایت دولتی و Halal Parks و حمایت های مالی دولتی برای صادرات	هزینه بالای انطباق با استانداردهای سخت گیرانه برای کسب و کار های کوچک	SME ها
پیشگامی در Halal Blokchainو حکمرانی دیجیتال	ریسک های امنیت داده در سیستم های ردیبابی دیجیتال	فناوری
قدرت برند” Malaysia Halal” به عنوان معتبرترین نشان حلال جهان	ظهور رقبای قدرت مندی همچون اندونزی، امارات و عربستان	رقابت جهانی

چالش های مالزی بیش از آن که ناشی از ضعف ساختاری باشند، حاصل حفظ و مدیریت موقعیت رهبری جهانی و صنعتی در حال گسترش است.

فناوری و نوآوری حلال

مالزی پیشگام دیجیتال‌سازی صنعت حلال است. پلتفرم Halal Integrated Information System (HALMAS) داده‌های شرکت‌ها، گواهی‌ها، و زنجیره تأمین را به‌صورت برخط مدیریت می‌کند. همچنین پروژه Halal Blockchain Initiative 2024 به‌صورت خودکار در حال اجراست (Haron & Kassim, 2023).

نوآوری در صنعت حلال مازی صرفا به ایمنی غذا محدود نمی‌شود و به طور مستقیم در خدمت حکمرانی دیجیتال حلال، شفافیت زنجیره تامین و افزایش اعتماد بازار های جهانی قرار گرفته است.

جمع‌بندی: مالزی الگوی جهانی در تنظیم‌گری و آموزش صنعت حلال است و توانسته میان دین، دولت و فناوری تعادل برقرار کند.

در مجموع مالزی نمونه ای پیش‌رفته از حکمرانی یکپارچه حلال است که توانسته از طریق انسجام نهادی، استانداردسازی بین المللی، سرمایه گذاری در آموزش و بهره گیری از فناوری، جایگاه مرجع جهانی خود را تثبیت کند.

این کشور نه تنها تولید کننده محصولات حلال، بلکه صادر کننده دانش، استاندارد و خدمات حلال به شمار می‌رود.

عربستان سعودی

ساختار حاکمیت و تنظیم‌گری

حکمرانی صنعت حلال در عربستان سعودی مبتنی بر مدل متمرکز و دولت‌محور است که در آن دولت نقش اصلی را در تنظیم‌گری، نظارت و اعتباربخشی نظام حلال ایفا می‌کند. جایگاه ویژه عربستان در جهان اسلام و نقش آن به‌عنوان خاستگاه دو مکان مقدس مکه و مدینه موجب شده است که الزامات حلال در این کشور نه‌تنها در چارچوب سیاست‌های غذایی و تجاری، بلکه در قالب نظامی مبتنی بر مشروعیت شرعی و نظارت حکومتی توسعه یابد (Lever & Miele, 2012).

در سال‌های اخیر، دولت عربستان در چارچوب برنامه چشم‌انداز 2030 (Vision 2030) تلاش کرده است صنعت حلال را به‌عنوان یکی از حوزه‌های راهبردی برای تنوع‌بخشی به اقتصاد و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی توسعه دهد. در این راستا، ایجاد زیرساخت‌های تنظیم‌گری و استانداردسازی برای محصولات و خدمات حلال در دستور کار قرار گرفته است.

(Thomson Reuters & DinarStandard, 2023)

یکی از مهم‌ترین نهادهای فعال در این حوزه سازمان غذا و داروی عربستان (Saudi Food and Drug Authority – SFDA) است که مسئولیت تنظیم مقررات، نظارت بر ایمنی مواد غذایی، کنترل واردات محصولات غذایی و اطمینان از انطباق آنها با الزامات حلال را بر عهده دارد. این نهاد از طریق تدوین استانداردها، نظارت بر فرآیندهای تولید و ارزیابی گواهی‌های صادرشده توسط نهادهای خارجی، نقش کلیدی در تضمین یکپارچگی نظام حلال ایفا می‌کند (SFDA,2022).

در راستای تقویت ساختار حکمرانی حلال، مرکز حلال عربستان (Saudi Halal Center – SHC) نیز به‌عنوان نهادی تخصصی برای توسعه نظام گواهی‌دهی و هماهنگ‌سازی استانداردهای حلال ایجاد شده است. این مرکز با هدف ساماندهی فرآیند صدور و پذیرش گواهی‌های حلال و افزایش شفافیت در تجارت محصولات حلال فعالیت می‌کند و تلاش دارد جایگاه عربستان را در نظام جهانی استانداردهای حلال تقویت کند (Saudi Halal Center,2023).

به‌طور کلی، ساختار حکمرانی صنعت حلال در عربستان را می‌توان مدلی متمرکز با محوریت دولت و نظارت شرعی قوی دانست که در آن نهادهای دولتی مسئولیت اصلی تنظیم مقررات، اعتباربخشی و نظارت بر بازار را بر عهده دارند. این ساختار ضمن تضمین اعتبار شرعی محصولات حلال، زمینه توسعه نقش عربستان در تجارت جهانی محصولات حلال را نیز فراهم می‌کند.

(; Wilson,2023 2014 Thomson Reuters & DinarStandard,)

محور اصلی حاکمیت حلال در عربستان:

سازمان غذا و داروی عربستان (SFDA – Saudi Food and Drug Authority) که مسئول صدور ضوابط و دستورالعمل‌های مرتبط با غذای حلال، واردات و بازرسی است.

همکاری با Gulf Standardization Organization (GSO) برای تدوین استانداردهای مشترک حلال در سطح GCC

در اسناد SFDA به‌صراحت به کاربرد استانداردهای GSO 2055-1 و GSO 993 در زمینه غذای حلال و ذبح شرعی اشاره شده است که نشان‌دهنده یکپارچگی نظام ملی عربستان با چارچوب خلیجی است.

نهادهای گواهی‌دهی

نظام گواهی‌دهی حلال در عربستان سعودی در سال‌های اخیر دچار تحول قابل‌توجهی شده و به سمت ساختاری متمرکز و تحت نظارت دولت حرکت کرده است. این تحول با هدف افزایش شفافیت، جلوگیری از تعدد استانداردها و ارتقای اعتبار بین‌المللی گواهی‌های حلال صورت گرفته است. در این چارچوب، دولت عربستان تلاش کرده است نظامی یکپارچه برای اعتباربخشی نهادهای صادرکننده گواهی حلال و نظارت بر فعالیت آنها ایجاد کند (Thomson Reuters & DinarStandard,2023).

یکی از مهم‌ترین نهادهای فعال در این حوزه مرکز حلال عربستان (Saudi Halal Center – SHC) است که به‌عنوان بازوی تخصصی در توسعه و ساماندهی نظام گواهی‌دهی حلال فعالیت می‌کند. این مرکز مسئولیت‌هایی مانند هماهنگی میان نهادهای صادرکننده گواهی حلال، ارزیابی و پذیرش گواهی‌های خارجی و نظارت بر رعایت الزامات شرعی و فنی در فرآیند صدور گواهی را بر عهده دارد. ایجاد این مرکز بخشی از تلاش‌های دولت عربستان برای تقویت جایگاه کشور در بازار جهانی محصولات حلال و افزایش اعتماد مصرف‌کنندگان و شرکای تجاری به نظام حلال عربستان است (Saudi Halal Center, 2023).

در کنار این مرکز، سازمان غذا و داروی عربستان (SFDA) نیز نقش مهمی در نظارت بر فرآیندهای مرتبط با محصولات حلال ایفا می‌کند. این سازمان با نظارت بر واردات مواد غذایی، ارزیابی گواهی‌های صادرشده توسط نهادهای خارجی و تعیین الزامات فنی و بهداشتی، به‌طور غیرمستقیم در نظام گواهی‌دهی حلال نیز نقش تنظیم‌گر دارد (SFDA,2022).

ویژگی مهم نظام گواهی‌دهی حلال در عربستان، کنترل و ارزیابی نهادهای خارجی صادرکننده گواهی حلال است. از آنجا که بخش قابل‌توجهی از مواد غذایی مصرفی عربستان از طریق واردات تأمین می‌شود، دولت این کشور سازوکاری برای تأیید و اعتباربخشی نهادهای گواهی‌دهی در کشورهای صادرکننده ایجاد کرده است. این رویکرد موجب شده است که محصولات وارداتی تنها در صورتی اجازه ورود به بازار عربستان را داشته باشند که گواهی حلال آنها توسط نهادهای مورد تأیید عربستان صادر شده باشد. (Wilson, 2014)

به‌طور کلی، ساختار گواهی‌دهی حلال در عربستان را می‌توان مدلی متمرکز و تحت نظارت دولت دانست که در آن تلاش شده است با ایجاد سازوکارهای اعتباربخشی و نظارتی، از پراکندگی نهادهای گواهی‌دهی جلوگیری شده و اعتماد به گواهی‌های حلال در بازار داخلی و بین‌المللی تقویت شود (Thomson Reuters & DinarStandard,2023)

استانداردها و همگرایی بین‌المللی

توسعه نظام استانداردهای حلال در عربستان سعودی در سال‌های اخیر با هدف ایجاد یک چارچوب منسجم ملی و تقویت همگرایی با نظام استانداردهای بین‌المللی حلال دنبال شده است. این رویکرد به‌ویژه در چارچوب سیاست‌های اقتصادی چشم‌انداز 2030 اهمیت یافته است؛ زیرا دولت عربستان تلاش می‌کند علاوه بر تضمین انطباق شرعی محصولات مصرفی، نقش فعال‌تری در تنظیم قواعد تجارت جهانی محصولات حلال ایفا کند (Thomson Reuters & DinarStandard, 2023).

در سطح ملی، تدوین و توسعه استانداردهای حلال عمدتاً تحت نظارت سازمان استاندارد، اندازه‌شناسی و کیفیت عربستان (Saudi Standards, Metrology and Quality Organization – SASO) انجام می‌شود. این سازمان مسئول تدوین استانداردهای فنی و هماهنگ‌سازی آنها با مقررات ملی در حوزه‌های مختلف از جمله مواد غذایی، فرآورده‌های دامی و محصولات مصرفی است. استانداردهای تدوین‌شده توسط SASO چارچوبی را فراهم می‌کنند که در آن الزامات شرعی، معیارهای بهداشتی و الزامات کیفی به‌صورت یکپارچه در فرآیند تولید، فرآوری و توزیع محصولات حلال لحاظ می‌شوند (SASO, 2022).

یکی از ویژگی‌های مهم سیاست استانداردسازی حلال در عربستان، تلاش برای همسویی با استانداردهای سازمان همکاری اسلامی و مؤسسه استاندارد و اندازه‌شناسی کشورهای اسلامی (OIC/SMIIC) است. استانداردهای SMIIC در سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چارچوب‌های مرجع برای توسعه نظام استانداردهای حلال در سطح بین‌المللی مطرح شده‌اند و بسیاری از کشورهای اسلامی تلاش کرده‌اند مقررات ملی خود را با این استانداردها هماهنگ کنند (SMIIC, 2021). عربستان نیز با پذیرش اصول این استانداردها، تلاش کرده است نظام استانداردهای خود را با چارچوب‌های بین‌المللی همگرا سازد تا امکان پذیرش متقابل گواهی‌های حلال و تسهیل تجارت فراهم شود.

از منظر تحلیلی، این همگرایی استانداردی را می‌توان بخشی از راهبرد ژئواکونومیک عربستان در بازار جهانی حلال دانست. بازار جهانی محصولات حلال در سال‌های اخیر رشد قابل‌توجهی داشته و کشورهای مختلف در تلاش‌اند با توسعه نظام استانداردها و گواهی‌دهی، نقش مؤثرتری در این بازار ایفا کنند (Lever & Miele, 2012). در این میان، عربستان با توجه به جایگاه مذهبی و سیاسی خود در جهان اسلام، تلاش دارد از طریق توسعه استانداردهای معتبر و پذیرش بین‌المللی آنها، به یکی از بازیگران اصلی در تنظیم قواعد بازار جهانی حلال تبدیل شود.

با این حال، چالش‌هایی نیز در مسیر همگرایی استانداردهای حلال وجود دارد. تفاوت در تفسیرهای فقهی، تنوع نظام‌های نظارتی و رقابت میان کشورها برای تعیین استانداردهای مرجع از جمله عواملی هستند که می‌توانند روند شکل‌گیری یک نظام استاندارد جهانی یکپارچه را پیچیده کنند (Wilson, 2014). در چنین شرایطی، تلاش عربستان برای توسعه استانداردهای ملی همسو با چارچوب‌های بین‌المللی را می‌توان اقدامی در جهت افزایش اعتبار بین‌المللی نظام حلال این کشور و تقویت موقعیت آن در تجارت جهانی محصولات حلال ارزیابی کرد.مهم‌ترین استانداردهای به‌کاررفته:

GSO 2055-1:2015 – الزامات عمومی برای غذای حلال.

GSO 993:2015 – شرایط عمومی ذبح حیوانات مطابق شریعت اسلامی.

GSO 2055-2:2021 و GSO 2055-3:2021 – الزامات نهادهای گواهی‌دهی حلال و نهادهای اعتباربخشی.

این استانداردها از نظر ساختار، با OIC/SMIIC قابل‌همگرایی‌اند و عملاً عربستان را در هسته سخت استانداردهای خلیجی هم‌تراز با OIC/SMIIC قرار می‌دهند.

زنجیره ارزش

زنجیره ارزش حلال در عربستان چند لایه دارد:

واردات گسترده گوشت و محصولات غذایی حلال از برزیل، اروپا و آسیا، با الزامات سختگیرانه GSO و SFDA.

تولید داخلی: توسعه صنایع غذایی داخلی در چارچوب «چشم‌انداز 2030»، تأسیس واحدهای تولید گوشت مرغ، محصولات لبنی و فرآوری غذایی با هدف کاهش وابستگی وارداتی.

خدمات حلال مربوط به حج و عمره: تأمین غذای حلال برای میلیون‌ها زائر، که خود زنجیره‌ای گسترده از واردات، ذخیره‌سازی، توزیع و ارائه خدمات است.

زنجیره ارزش صنعت حلال در عربستان سعودی در چارچوب ساختار اقتصادی و تجاری این کشور شکل گرفته است؛ ساختاری که از یک‌سو مبتنی بر تقاضای بالای داخلی برای محصولات غذایی حلال و از سوی دیگر وابسته به واردات گسترده مواد غذایی و فرآورده‌های دامی است. به همین دلیل، نظام حلال در عربستان بیش از آنکه صرفاً بر تولید داخلی متمرکز باشد، بر کنترل و مدیریت زنجیره تأمین بین‌المللی تمرکز دارد (FAO,2023; Thomson Reuters & DinarStandard 2021).

در حلقه نخست زنجیره ارزش، یعنی تأمین مواد اولیه و دام زنده، عربستان به دلیل محدودیت منابع آب و زمین‌های کشاورزی، وابستگی قابل‌توجهی به واردات دارد. بخش قابل‌توجهی از گوشت و محصولات پروتئینی این کشور از کشورهایی مانند برزیل، استرالیا و هند تأمین می‌شود. در این مرحله، الزامات حلال از طریق تأیید کشتارگاه‌ها و نهادهای گواهی‌دهی در کشورهای صادرکننده اعمال می‌شود تا اطمینان حاصل شود که فرآیند ذبح و تولید مطابق با اصول شریعت اسلامی انجام شده است. (Lever & Miele, 2012)

حلقه دوم زنجیره ارزش شامل فرآوری و تولید محصولات غذایی حلال در داخل کشور است. در این بخش، شرکت‌های صنایع غذایی عربستان با رعایت الزامات بهداشتی و شرعی تعیین‌شده توسط نهادهای تنظیم‌گر فعالیت می‌کنند. نظارت بر این فرآیندها عمدتاً توسط سازمان غذا و داروی عربستان (SFDA) انجام می‌شود که از طریق نظام‌های بازرسی و کنترل کیفیت، انطباق محصولات غذایی با استانداردهای حلال و ایمنی غذایی را ارزیابی می‌کند (SFDA,2022).

در حلقه سوم، گواهی‌دهی و اعتباربخشی حلال قرار دارد که یکی از مهم‌ترین بخش‌های زنجیره ارزش در عربستان محسوب می‌شود. ایجاد مرکز حلال عربستان (Saudi Halal Center – SHC) در سال‌های اخیر تلاشی در جهت ساماندهی این بخش بوده است. این مرکز با ارزیابی و تأیید نهادهای گواهی‌دهی داخلی و خارجی، نقش مهمی در تضمین اعتبار گواهی‌های حلال در بازار عربستان ایفا می‌کند (Saudi Halal Center,2023).

حلقه چهارم زنجیره ارزش به توزیع و تجارت محصولات حلال اختصاص دارد. عربستان به دلیل موقعیت جغرافیایی و زیرساخت‌های لجستیکی پیشرفته، تلاش کرده است نقش فعالی در تجارت منطقه‌ای محصولات حلال ایفا کند. توسعه بنادر، مناطق آزاد تجاری و شبکه‌های توزیع مدرن موجب شده است که این کشور علاوه بر تأمین بازار داخلی، به یکی از مراکز مهم واردات و توزیع محصولات حلال در منطقه خاورمیانه تبدیل شود (World Bank,2020).

در نهایت، حلقه پنجم زنجیره ارزش مربوط به بازار مصرف و خدمات مرتبط با حلال است. بازار داخلی عربستان با جمعیت مسلمان و همچنین حضور میلیون‌ها زائر سالانه در مراسم حج و عمره، تقاضای قابل‌توجهی برای محصولات و خدمات حلال ایجاد می‌کند. این تقاضا نه‌تنها در حوزه مواد غذایی، بلکه در بخش‌هایی مانند گردشگری حلال، خدمات غذایی، هتلداری و محصولات مصرفی حلال نیز گسترش یافته است (Battour & Ismail,2016).

از منظر تحلیلی، ساختار زنجیره ارزش حلال در عربستان نشان‌دهنده ترکیبی از وابستگی به واردات و تلاش برای تقویت نقش تنظیم‌گری در سطح جهانی است. دولت عربستان با ایجاد سازوکارهای نظارتی در مراحل مختلف زنجیره ارزش – از تأیید کشتارگاه‌های خارجی تا نظارت بر بازار داخلی – تلاش کرده است کنترل بیشتری بر جریان محصولات حلال در بازار خود اعمال کند. این رویکرد را می‌توان بخشی از راهبرد گسترده‌تر عربستان برای تثبیت موقعیت خود به‌عنوان یکی از بازیگران مهم در اقتصاد جهانی حلال دانست. ( ;Thomson Reuters & DinarStandard,2014 2023 Wilson,)

محصولات و خدمات

بازار محصولات و خدمات حلال در عربستان سعودی یکی از بزرگ‌ترین و پویاترین بازارهای جهان اسلام به شمار می‌رود. این وضعیت از یک‌سو ناشی از ساختار مذهبی جامعه و الزامات شرعی مصرف و از سوی دیگر حاصل نقش اقتصادی عربستان در بازار منطقه‌ای مواد غذایی و خدمات اسلامی است. در سال‌های اخیر، دولت عربستان در چارچوب برنامه چشم‌انداز 2030 تلاش کرده است این بازار را از یک بازار صرفاً مصرفی به یک بخش اقتصادی راهبردی در اقتصاد حلال جهانی تبدیل کند. (Thomson Reuters & DinarStandard, 2023)

مهم‌ترین بخش بازار حلال در عربستان مربوط به محصولات غذایی حلال است. صنایع غذایی این کشور شامل طیف گسترده‌ای از محصولات مانند گوشت و فرآورده‌های پروتئینی، محصولات لبنی، فرآورده‌های آماده مصرف و نوشیدنی‌های غیرالکلی است که همگی باید مطابق با الزامات شرعی و استانداردهای بهداشتی تولید شوند. در این حوزه، شرکت‌های بزرگ صنایع غذایی عربستان علاوه بر تأمین بازار داخلی، در تلاش‌اند حضور خود را در بازارهای منطقه‌ای نیز گسترش دهند. با این حال، به دلیل محدودیت منابع طبیعی و ظرفیت تولید داخلی، بخش قابل‌توجهی از محصولات غذایی حلال عربستان از طریق واردات تأمین می‌شود که این امر اهمیت نظام گواهی‌دهی و کنترل واردات را افزایش می‌دهد (FAO,2021; Lever & Miele 2012).

علاوه بر مواد غذایی، در سال‌های اخیر صنایع دارویی و محصولات آرایشی و بهداشتی حلال نیز در عربستان مورد توجه قرار گرفته‌اند. افزایش آگاهی مصرف‌کنندگان مسلمان درباره ترکیبات محصولات دارویی و آرایشی موجب شده است تقاضا برای محصولات منطبق با الزامات حلال در این حوزه‌ها رشد یابد. در پاسخ به این روند، نهادهای تنظیم‌گر تلاش کرده‌اند چارچوب‌های مشخصی برای ارزیابی ترکیبات، مواد اولیه و فرآیندهای تولید این محصولات تدوین کنند تا انطباق آنها با الزامات شرعی و استانداردهای ایمنی تضمین شود (Wilson,2014).

بخش مهم دیگری از اقتصاد حلال در عربستان مربوط به خدمات حلال است که در میان آنها گردشگری مذهبی جایگاه ویژه‌ای دارد. سالانه میلیون‌ها مسلمان برای انجام مناسک حج و عمره به عربستان سفر می‌کنند و این امر تقاضای گسترده‌ای برای خدماتی مانند هتلداری، خدمات غذایی، حمل‌ونقل و خدمات گردشگری منطبق با الزامات حلال ایجاد می‌کند. این بخش نه‌تنها یکی از مهم‌ترین منابع درآمد غیرنفتی عربستان محسوب می‌شود، بلکه نقش مهمی در توسعه سایر خدمات حلال مانند صنایع غذایی، خرده‌فروشی و خدمات لجستیکی ایفا می‌کند (Battour & Ismail,2016).

در کنار گردشگری، مالی اسلامی نیز بخشی مهم از خدمات مرتبط با اقتصاد حلال در عربستان به شمار می‌رود. نظام مالی این کشور بر اصول بانکداری اسلامی مبتنی است و ابزارهایی مانند صکوک، تأمین مالی اسلامی و خدمات بانکی منطبق با شریعت نقش مهمی در تأمین مالی صنایع مختلف از جمله صنایع غذایی و خدمات حلال دارند. توسعه این ابزارها موجب شده است که عربستان یکی از بازیگران مهم در بازار جهانی مالی اسلامی محسوب شود (IFSB,2022).

از منظر تحلیلی، تنوع محصولات و خدمات حلال در عربستان نشان‌دهنده گسترش مفهوم حلال از حوزه مواد غذایی به یک اکوسیستم اقتصادی گسترده‌تر است. این تحول بیانگر آن است که اقتصاد حلال در این کشور صرفاً به تولید کالا محدود نمی‌شود، بلکه شبکه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی شامل تولید، خدمات، گردشگری و مالی را در بر می‌گیرد. چنین رویکردی می‌تواند جایگاه عربستان را در اقتصاد جهانی حلال تقویت کند و این کشور را به یکی از قطب‌های اصلی این بازار در سطح بین‌المللی تبدیل کند. (Thomson Reuters & DinarStandard,2023)

آموزش و پژوهش

توسعه آموزش و پژوهش در حوزه حلال در عربستان سعودی در سال‌های اخیر به یکی از محورهای مهم سیاست‌گذاری این کشور در چارچوب چشم‌انداز 2030 تبدیل شده است. این رویکرد مبتنی بر این فرض است که تقویت جایگاه عربستان در اقتصاد جهانی حلال صرفاً از طریق تنظیم‌گری یا تجارت امکان‌پذیر نیست، بلکه نیازمند توسعه زیرساخت‌های دانشی، آموزشی و پژوهشی در حوزه‌های مرتبط با علوم غذایی، فقه اسلامی، استانداردسازی و مدیریت زنجیره تأمین است. (Thomson Reuters & DinarStandard, 2016; Vision2023)

در این راستا، دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی عربستان نقش مهمی در توسعه دانش مرتبط با حلال ایفا می‌کنند. دانشگاه‌هایی مانند King Saud University، King Abdulaziz University و Imam Muhammad ibn Saud Islamic University در سال‌های اخیر برنامه‌های پژوهشی و آموزشی متعددی در حوزه‌هایی مانند ایمنی غذایی، علوم دامپزشکی، فقه معاملات و اقتصاد اسلامی ایجاد کرده‌اند که بخشی از آنها به موضوع حلال و استانداردهای مرتبط با آن اختصاص دارد. این برنامه‌ها تلاش می‌کنند دانش میان‌رشته‌ای لازم برای توسعه صنعت حلال را از طریق ترکیب علوم شرعی، علوم غذایی و مدیریت صنعتی فراهم کنند. (Alserhan, 2014; Wilson2010)

از منظر پژوهشی، یکی از مهم‌ترین تحولات در عربستان ایجاد و توسعه نهادهای تخصصی مرتبط با صنعت حلال است. در این میان، مرکز حلال عربستان (Saudi Halal Center – SHC) که زیر نظر سازمان غذا و داروی عربستان فعالیت می‌کند، نقش مهمی در توسعه پژوهش‌های کاربردی در حوزه استانداردهای حلال، نظام‌های گواهی‌دهی و نظارت بر زنجیره تأمین ایفا می‌کند. این مرکز علاوه بر فعالیت‌های تنظیم‌گری، در حوزه تولید دانش و همکاری‌های علمی با مؤسسات داخلی و بین‌المللی نیز فعال است. (SFDA, 2023; Saudi Halal Center 2022)

همچنین عربستان در سال‌های اخیر تلاش کرده است از طریق برگزاری همایش‌ها، کارگاه‌های تخصصی و برنامه‌های آموزشی حرفه‌ای دانش و مهارت‌های مرتبط با صنعت حلال را توسعه دهد. این برنامه‌ها که با مشارکت نهادهای دولتی، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی برگزار می‌شوند، به ارتقای دانش تخصصی فعالان صنعت در حوزه‌هایی مانند استانداردسازی، کنترل کیفیت، فقه حلال و مدیریت زنجیره تأمین کمک می‌کنند. چنین رویکردی نشان‌دهنده تلاش عربستان برای ایجاد یک اکوسیستم دانشی پشتیبان صنعت حلال است (DinarStandard,2023).

از منظر تحلیلی، توسعه آموزش و پژوهش در حوزه حلال در عربستان را می‌توان بخشی از راهبرد این کشور برای انتقال از یک بازار مصرفی به یک بازیگر دانشی و تنظیم‌گر در اقتصاد جهانی حلال دانست. در حالی که بسیاری از کشورهای مسلمان صرفاً بر تولید یا تجارت محصولات حلال تمرکز دارند، عربستان در تلاش است با تقویت ظرفیت‌های علمی و پژوهشی خود، نقش فعال‌تری در تدوین استانداردها، تولید دانش و شکل‌دهی به گفتمان جهانی حلال ایفا کند. این روند در صورت تداوم می‌تواند جایگاه این کشور را نه‌تنها در بازار محصولات حلال، بلکه در حکمرانی جهانی صنعت حلال نیز تقویت کند.

( ; Wilson,2023 2014 Thomson Reuters & DinarStandard,)

چالش‌ها و فرصت‌ها

فرصت ها	چالش ها	محور ها
ایجاد نظام حکمرانی متمرکز و قدرتمند که امکان استانداردسازی و نظارت یکپارچه بر بازار حلال را فرآهم می‌کند	تمرکز بالای ساختار تنظیم گری و احتمال بروز بروکراسی در فرآیندهای صدور مجوز و گواهی دهی	حکمرانی و تنظیم گری
همسویی با استانداردهای سازمان همکاری اسلامی (OIC/SMIIC) و امکان ایفای نقش فعال در شکل دهی به استانداردهای جهانی حلال	تفاوت میان استانداردهای حلال در کشورهای مختلف که می‌تواند پذیرش متفابل گواهی ها را دشوار کند	استانداردها و همگرایی بین المللی
سرمایه گذاری در صنایع غذایی و توسعه ظرفیت تولید داخلی در چارچوب برنامه های تنوع بخشی اقتصادی	محدویت منابع طبیعی و ظرفیت کشاورزی که وابستگی به واردات مواد غذایی و محصولات دامی را افزایش می‌دهد	تولید داخلی
ایجاد سازو کارهای نظارتی و تایید کشتارگاه و نهادهای گواهی دهی خارجی از طریق Saudi Halal Center	پیچیدگی نظارت بر فرآیند های تولید و ذبح در کشور های صادر کننده	زنجیره تامین بین المللی
اندازه بزرگ بازار داخلی و نقش عربستان به عنوان یکی از بزرگ ترین واردکنندگان محصولات غذایی حلال	رقابت فزاینده میان کشور های مختلف برای تبدیل شدن به مراکز تجارت و گواهی دهی حلال	بازار و تجارت
توسعه برنامه های دانشگاهی، پژوهشی و آموزشی مرتبط با صنعت حلال در چارچوب Vision 2030	محدود بودن زیر ساخت های تخصصی پژوهشی در حوزه اقتصاد و فناوری حلال در مقایسه با برخی کشور های پیشرو	دانش، آموزش و پژوهش
استفاده از فناوری های دیجیتال، سامانه های ردیابی و فناوری های نوین برای افزایش شفافیت و اعتماد در بازار حلال	نیاز به توسعه بیش تر زیر ساخت های دیجیتال برای ردیابی کامل زنجیره تامین حلال	فناوری و نوآوری
ظرفیت گسترده برای توسعه خدمات حلال در حوزه گردشگری، هتلداری، خدمات غذایی و مالی اسلامی	وابستگی بالیا برخی بخش های خدماتی به گردشگری مذهبی و نوسانات آن	خدمات حلال

فناوری و نوآوری حلال

فناوری و نوآوری در سال‌های اخیر به یکی از مؤلفه‌های مهم در توسعه صنعت حلال در عربستان سعودی تبدیل شده است. دولت این کشور در چارچوب چشم‌انداز 2030 تلاش کرده است با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، کارایی نظام نظارت، گواهی‌دهی و مدیریت زنجیره تأمین حلال را ارتقا دهد. این رویکرد بر این فرض استوار است که توسعه اقتصاد حلال در مقیاس جهانی نیازمند شفافیت بیشتر، قابلیت ردیابی دقیق‌تر و نظام‌های نظارتی مبتنی بر داده است .

(Thomson Reuters & DinarStandard,2016 ; Vision 2023)

یکی از مهم‌ترین حوزه‌های نوآوری در صنعت حلال عربستان مربوط به دیجیتالی‌سازی فرآیندهای نظارتی و گواهی‌دهی است. سازمان غذا و داروی عربستان (SFDA) در سال‌های اخیر سامانه‌های الکترونیکی مختلفی برای ثبت، ارزیابی و نظارت بر محصولات غذایی و دارویی ایجاد کرده است. این سامانه‌ها امکان مدیریت داده‌های مربوط به تولیدکنندگان، واردکنندگان و نهادهای گواهی‌دهی را فراهم کرده و به افزایش شفافیت و کارآمدی فرآیندهای نظارتی کمک می‌کنند (SFDA,2022).

در حوزه ردیابی زنجیره تأمین نیز فناوری‌های نوین نقش فزاینده‌ای پیدا کرده‌اند. با توجه به وابستگی عربستان به واردات مواد غذایی و محصولات دامی، اطمینان از انطباق فرآیندهای تولید و ذبح در کشورهای صادرکننده اهمیت زیادی دارد. در این زمینه، استفاده از سامانه‌های دیجیتال برای ردیابی منشأ محصولات، ثبت اطلاعات تولید و نظارت بر حمل‌ونقل به‌عنوان ابزاری برای تقویت اعتماد مصرف‌کنندگان و افزایش اعتبار نظام حلال مورد توجه قرار گرفته است (Lever & Miele,2023; DinarStandard, 2012) .

علاوه بر این، عربستان در سال‌های اخیر به بررسی کاربرد فناوری‌های پیشرفته‌تری مانند بلاکچین و اینترنت اشیا (IoT) در مدیریت زنجیره تأمین حلال پرداخته است. این فناوری‌ها می‌توانند امکان ثبت غیرقابل‌تغییر اطلاعات مربوط به مراحل مختلف تولید، فرآوری، حمل‌ونقل و توزیع محصولات را فراهم کنند و در نتیجه، قابلیت ردیابی و صحت‌سنجی اطلاعات را افزایش دهند. چنین رویکردی می‌تواند به کاهش تقلب در بازار محصولات حلال و افزایش اعتماد مصرف‌کنندگان کمک کند (Treiblmaier,2018).

در حوزه صنایع غذایی و زیست‌فناوری نیز نوآوری نقش مهمی در توسعه محصولات حلال ایفا می‌کند. پژوهش‌های مرتبط با جایگزین‌های ژلاتین حلال، توسعه افزودنی‌های غذایی منطبق با الزامات شرعی و بهبود فرآیندهای تولید مواد غذایی از جمله حوزه‌هایی هستند که در مراکز پژوهشی و دانشگاه‌های عربستان مورد توجه قرار گرفته‌اند. این تحقیقات به‌ویژه در زمینه اطمینان از حلال بودن ترکیبات مورد استفاده در صنایع غذایی، دارویی و آرایشی اهمیت دارد (Wilson,2014).

از منظر تحلیلی، توجه عربستان به فناوری و نوآوری در صنعت حلال نشان‌دهنده تلاش این کشور برای ارتقای نظام حلال از یک چارچوب نظارتی سنتی به یک نظام حکمرانی هوشمند مبتنی بر فناوری است. در چنین مدلی، استفاده از فناوری‌های دیجیتال نه‌تنها کارایی نظارت را افزایش می‌دهد، بلکه امکان ایجاد یک زیرساخت اطلاعاتی قابل اعتماد برای تجارت بین‌المللی محصولات حلال را نیز فراهم می‌کند. این تحول می‌تواند در بلندمدت به تقویت جایگاه عربستان در حکمرانی جهانی صنعت حلال و افزایش نقش این کشور در تدوین استانداردها و رویه‌های بین‌المللی این حوزه منجر شود.

(;Thomson Reuters & DinarStandard,2018 2023 Treiblmaier,)

ترکیه

ساختار حاکمیت و تنظیم‌گری

صنعت حلال در ترکیه از ساختاری نسبتاً منسجم و نهادینه برخوردار است که در آن دولت نقش فعالی در تنظیم‌گری، استانداردگذاری و توسعه زیرساخت‌های مرتبط با این صنعت ایفا می‌کند. برخلاف برخی کشورها که نظام حلال عمدتاً توسط نهادهای خصوصی مدیریت می‌شود، در ترکیه بخش قابل توجهی از حکمرانی صنعت حلال در چارچوب نهادهای دولتی و سازمان‌های استاندارد ملی شکل گرفته است.

مهم‌ترین نهاد دولتی در حوزه استانداردها و نظام گواهی‌دهی حلال در ترکیه، مؤسسه استاندارد ترکیه

(Turkish Standards Institution – TSE) است.

این نهاد مسئول تدوین استانداردهای ملی، ارزیابی انطباق، صدور گواهی‌های حلال و نظارت بر رعایت الزامات مربوط به محصولات و خدمات حلال در کشور است. TSE علاوه بر فعالیت در سطح داخلی، تلاش کرده است استانداردهای خود را با استانداردهای بین‌المللی صنعت حلال، به‌ویژه استانداردهای سازمان همکاری اسلامی (OIC/SMIIC)هماهنگ کند (TSE,2022).

در کنار TSE، مرکز اعتباربخشی حلال ترکیه (Halal Accreditation Agency – HAK) نیز نقش مهمی در نظام حکمرانی صنعت حلال این کشور دارد. این نهاد که در سال ۲۰۱۷ تأسیس شد، مسئول اعتباربخشی به نهادهای گواهی‌دهی حلال در داخل و خارج از ترکیه است. هدف اصلی HAK ایجاد نظامی معتبر و قابل اعتماد برای ارزیابی صلاحیت نهادهای صادرکننده گواهی حلال و افزایش اعتبار بین‌المللی گواهی‌های صادرشده توسط این نهادها است (HAK,2023).

از سوی دیگر، ترکیه به‌عنوان یکی از کشورهای فعال در سازمان همکاری اسلامی، نقش مهمی در توسعه استانداردهای بین‌المللی حلال ایفا کرده است. بسیاری از فعالیت‌های مؤسسه استاندارد و اندازه‌شناسی کشورهای اسلامی (SMIIC) با مشارکت فعال ترکیه و با میزبانی دبیرخانه این سازمان در استانبول انجام می‌شود. این موضوع باعث شده است که ترکیه به یکی از بازیگران مهم در فرآیند استانداردسازی جهانی صنعت حلال تبدیل شود (SMIIC,2022).

به‌طور کلی، ساختار حکمرانی صنعت حلال در ترکیه ترکیبی از تنظیم‌گری دولتی، استانداردگذاری ملی و مشارکت فعال در نهادهای بین‌المللی حلال است. این الگو موجب شده است که ترکیه نه‌تنها در توسعه بازار داخلی محصولات حلال نقش فعالی ایفا کند، بلکه به‌عنوان یکی از مراکز مهم استانداردسازی و همکاری‌های بین‌المللی در صنعت حلال نیز شناخته شود.

حکمرانی حلال در ترکیه بر یک ساختار سه‌لایه استوار است که در آن نهادهای دولتی، فنی و دینی در کنار هم عمل می‌کنند و یک مدل نسبتاً منسجم برای تنظیم‌گری صنعت حلال ایجاد کرده‌اند.

مؤسسه استانداردهای ترکیه (TSE – Turkish Standards Institution)

TSE نهاد رسمی دولتی مسئول تدوین استانداردها و اجرای فرآیندهای گواهی‌دهی حلال در ترکیه است. این مؤسسه از یک‌سو استانداردهای ملی حلال را تهیه و به‌روزرسانی می‌کند و از سوی دیگر، بر اساس استانداردهای سازمان همکاری اسلامی/SMIIC، گواهی‌نامه‌های حلال را برای بنگاه‌های تولیدی و خدماتی صادر می‌نماید. از سال ۲۰۱۱، بخش عمده‌ای از گواهی‌های حلال منطبق با استانداردهای OIC/SMIIC توسط TSE صادر شده و این موضوع موجب همگرایی بیشتر نظام حلال ترکیه با چارچوب‌های بین‌المللی شده است (TSE, 2020; SESRIC).

سازمان اعتباربخشی حلال ترکیه (HAK – Halal Accreditation Agency)

HAK یک نهاد دولتی است که با هدف اعتباربخشی به نهادهای گواهی‌دهی حلال، چه در داخل و چه خارج از ترکیه، تأسیس شد. این سازمان مسئول ارزیابی صلاحیت نهادهای صادرکننده گواهی حلال و نظارت بر عملکرد آن‌ها بر اساس استانداردهای OIC/SMIIC است. نخستین گواهی اعتباربخشی حلال بر پایه استانداردهای OIC/SMIIC در سطح جهان توسط HAK به TSE اعطا شد؛ امری که جایگاه ترکیه را در معماری بین‌المللی اعتباربخشی حلال تقویت کرده است (HAK,2018; Halal Focus 2023).

ریاست امور دینی ترکیه (Diyanet)

ریاست امور دینی ترکیه، به‌عنوان مرجع رسمی دینی کشور، نقش پشتوانه فقهی و شرعی را در فرآیندهای استانداردگذاری و گواهی‌دهی بر عهده دارد. Diyanet در تدوین مبانی فقهی استانداردها، به‌ویژه در موضوعاتی مانند ذبح، مواد اولیه و افزودنی‌های غذایی، با TSE و دیگر نهادها همکاری می‌کند و از این طریق تلاش می‌شود که الزامات فقهی مذهب حنفی و دیگر مذاهب اهل‌سنت در استانداردهای حلال ترکیه منعکس شود (SESRIC,2019).

این ساختار سه‌گانه ـ متشکل از نهاد استانداردگذار (TSE)، نهاد اعتباربخش (HAK) و مرجع دینی (Diyanet) ـ نمونه‌ای از مدل حکمرانی دولتی–فقهی در صنعت حلال به‌شمار می‌رود که هم تلاش می‌کند با استانداردهای بین‌المللی OIC/SMIIC همسو باشد و هم مشروعیت شرعی گواهی‌های حلال را در بازارهای داخلی و خارجی تقویت کند.

نهادهای گواهی‌دهی

در کنار ساختار حکمرانی و اعتباربخشی، نهادهای گواهی‌دهی حلال نقش کلیدی در عملیاتی‌سازی استانداردهای حلال در ترکیه ایفا می‌کنند. این نهادها مسئول ارزیابی انطباق محصولات و خدمات با الزامات شرعی و فنی حلال و صدور گواهی‌نامه برای بنگاه‌های تولیدی و خدماتی هستند. در ترکیه، چند نهاد مهم در این حوزه فعالیت دارند که برخی از آن‌ها ماهیت دولتی یا نیمه‌دولتی دارند و برخی دیگر به‌صورت مستقل و غیردولتی فعالیت می‌کنند.

یکی از مهم‌ترین نهادهای گواهی‌دهی در ترکیه مؤسسه استانداردهای ترکیه (TSE) است. این نهاد علاوه بر نقش خود در تدوین استانداردها، به‌عنوان یک نهاد گواهی‌دهنده نیز فعالیت می‌کند و گواهی‌های حلال را بر اساس استانداردهای سازمان همکاری اسلامی و مؤسسه استاندارد و اندازه‌شناسی کشورهای اسلامی (OIC/SMIIC) صادر می‌نماید. گواهی‌های صادرشده توسط TSE در بسیاری از بازارهای بین‌المللی، به‌ویژه در کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی، از اعتبار قابل‌توجهی برخوردار است. (TSE, 2022)

در کنار TSE، انجمن تحقیق و نظارت بر مواد غذایی و نیازهای مصرفی (GIMDES – Association for the Inspection and Certification of Food and Supplies) یکی از شناخته‌شده‌ترین نهادهای غیردولتی گواهی‌دهی حلال در ترکیه محسوب می‌شود. این نهاد از سال ۲۰۰۵ فعالیت خود را آغاز کرده و با تمرکز بر انطباق کامل محصولات با اصول فقهی حلال، به‌ویژه در حوزه مواد غذایی، دارویی و آرایشی، گواهی‌های حلال صادر می‌کند. GIMDES همچنین در شبکه‌های بین‌المللی حلال فعال است و با برخی نهادهای گواهی‌دهی در کشورهای اسلامی همکاری دارد(GIMDES,2021) .

علاوه بر این دو نهاد، برخی دیگر از سازمان‌های تخصصی و شرکت‌های گواهی‌دهی نیز در ترکیه فعالیت دارند که تحت چارچوب اعتباربخشی سازمان اعتباربخشی حلال ترکیه (HAK) ارزیابی می‌شوند. این ساختار موجب شده است که فرآیند صدور گواهی حلال در ترکیه ترکیبی از نظارت دولتی، اعتباربخشی رسمی و مشارکت نهادهای تخصصی باشد.

به‌طور کلی، نظام گواهی‌دهی حلال در ترکیه با اتکا به همکاری میان نهادهای استانداردگذار، سازمان اعتباربخشی و مؤسسات گواهی‌دهنده شکل گرفته است. این ترکیب نهادی نه‌تنها امکان نظارت مؤثر بر فرآیندهای صدور گواهی را فراهم می‌کند، بلکه به افزایش اعتبار گواهی‌های حلال ترکیه در بازارهای منطقه‌ای و جهانی نیز کمک می‌نماید (SESRIC, 2020; HAK, 2023).

استانداردها و همگرایی بین‌المللی

استانداردهای حلال در ترکیه بر ترکیبی از استانداردهای ملی و استانداردهای بین‌المللی جهان اسلام استوار است. مهم‌ترین مرجع تدوین و اجرای این استانداردها مؤسسه استانداردهای ترکیه (TSE) است که وظیفه توسعه، انطباق و اجرای استانداردهای مرتبط با محصولات و خدمات حلال را بر عهده دارد. این مؤسسه تلاش کرده است چارچوب استانداردسازی حلال در ترکیه را با استانداردهای سازمان همکاری اسلامی و مؤسسه استاندارد و اندازه‌شناسی کشورهای اسلامی (OIC/SMIIC) همسو سازد.

در این چارچوب، استانداردهای SMIIC به‌عنوان یکی از مبانی اصلی برای تدوین الزامات فنی و شرعی در گواهی‌دهی حلال مورد استفاده قرار می‌گیرند. این استانداردها حوزه‌های مختلفی از جمله فرآیندهای تولید مواد غذایی، روش‌های ذبح اسلامی، مواد اولیه، افزودنی‌ها، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و ذخیره‌سازی را پوشش می‌دهند. استفاده از این چارچوب استانداردی به ترکیه امکان داده است تا نظام حلال خود را با الزامات مورد پذیرش بسیاری از کشورهای اسلامی هماهنگ کند (SESRIC, 2020).

یکی از ویژگی‌های مهم نظام استاندارد حلال در ترکیه، همگرایی میان الزامات فنی و مبانی فقهی است. در این فرآیند، مؤسسه استانداردهای ترکیه (TSE) در تدوین استانداردها با ریاست امور دینی ترکیه (Diyanet) همکاری می‌کند تا اطمینان حاصل شود که الزامات شرعی در استانداردهای فنی منعکس شده است. این همکاری باعث می‌شود استانداردهای حلال نه‌تنها از نظر فنی قابل اجرا باشند، بلکه از نظر فقهی نیز اعتبار داشته باشند.

از سوی دیگر، تأسیس سازمان اعتباربخشی حلال ترکیه (HAK) نقش مهمی در تقویت نظام استانداردسازی حلال ایفا کرده است. این سازمان با ارزیابی و اعتباربخشی نهادهای گواهی‌دهی، اطمینان حاصل می‌کند که فرآیندهای صدور گواهی حلال مطابق با استانداردهای ملی و بین‌المللی انجام می‌شود. به این ترتیب، نظام استاندارد حلال در ترکیه از یک سازوکار چندسطحی شامل تدوین استاندارد، نظارت فقهی و اعتباربخشی نهادی برخوردار است.

در مجموع، رویکرد ترکیه در حوزه استانداردهای حلال را می‌توان تلاشی برای هم‌ترازی استانداردهای ملی با چارچوب‌های بین‌المللی جهان اسلام دانست؛ رویکردی که می‌تواند به افزایش اعتبار گواهی‌های حلال ترکیه در تجارت جهانی و بازارهای کشورهای اسلامی کمک کند (HAK, 2023; TSE, 2022).

ترکیه میزبان و بازیگر اصلی در مؤسسه استاندارد و اندازه‌شناسی کشورهای اسلامی (SMIIC) است که استانداردهای OIC/SMIIC را در حوزه حلال تدوین کرده است؛ از جمله:

OIC/SMIIC 1:2019 – الزامات عمومی غذای حلال

OIC/SMIIC 2:2019 – الزامات نهادهای گواهی‌دهی حلال

OIC/SMIIC 3:2019 – الزامات نهادهای اعتباربخشی حلال

در سطح ملی:

TSE نسخه‌های ملی‌شده این استانداردها را با کد TS OIC/SMIIC منتشر کرده است.

بر اساس سیاست‌های جدید، الزام انطباق با OIC/SMIIC 1 و 2 برای تمام محصولات دارای گواهی حلال در ترکیه در حال اجراست و برای واردات نیز به‌تدریج اجباری می‌شود.

بدین‌ترتیب، ترکیه خود را به‌عنوان الگوی مرجع استانداردی حلال در میان کشورهای اسلامی معرفی کرده است.

زنجیره ارزش

زنجیره ارزش صنعت حلال در ترکیه مجموعه‌ای از فعالیت‌های به‌هم‌پیوسته از تأمین مواد اولیه تا عرضه محصول در بازارهای داخلی و بین‌المللی را در بر می‌گیرد. این زنجیره با اتکا به زیرساخت‌های صنعتی توسعه‌یافته ترکیه و نظام استانداردسازی حلال، امکان تولید و صادرات محصولات حلال را در بخش‌های مختلف اقتصادی فراهم کرده است. به‌طور کلی، زنجیره ارزش حلال در ترکیه را می‌توان در پنج حلقه اصلی شامل تأمین مواد اولیه، فرآوری و تولید، گواهی‌دهی و کنترل کیفیت، توزیع و لجستیک، و بازار و مصرف تحلیل کرد.

نخستین حلقه این زنجیره به تأمین مواد اولیه حلال مربوط می‌شود. در این مرحله، مواد اولیه مورد استفاده در صنایع غذایی، دارویی و آرایشی باید از منابع مجاز و مطابق با الزامات شرعی تهیه شوند. در حوزه صنایع غذایی، به‌ویژه گوشت و فرآورده‌های پروتئینی، رعایت اصول ذبح اسلامی و کنترل زنجیره تأمین اهمیت ویژه‌ای دارد. نظارت بر این مرحله معمولاً از طریق استانداردهای حلال و نظام‌های بازرسی انجام می‌شود.

مرحله دوم شامل فرآوری و تولید محصولات حلال است. در این مرحله، شرکت‌های تولیدی باید فرآیندهای تولید خود را مطابق با استانداردهای حلال طراحی کنند؛ از جمله استفاده از مواد اولیه مجاز، جلوگیری از آلودگی متقاطع با مواد غیرحلال و رعایت الزامات بهداشتی و فنی در خطوط تولید. صنایع غذایی، دارویی و آرایشی در ترکیه از مهم‌ترین بخش‌هایی هستند که در این حلقه از زنجیره ارزش حلال فعالیت می‌کنند.

حلقه سوم زنجیره ارزش به گواهی‌دهی و کنترل انطباق با استانداردهای حلال اختصاص دارد. در ترکیه، نهادهایی مانند مؤسسه استانداردهای ترکیه (TSE) و برخی سازمان‌های گواهی‌دهی تخصصی مسئول ارزیابی انطباق محصولات و فرآیندهای تولید با استانداردهای حلال هستند. این نهادها از طریق بازرسی، ممیزی و آزمایش‌های فنی، اطمینان حاصل می‌کنند که محصولات تولیدی با الزامات شرعی و استانداردهای مربوطه مطابقت دارند.

مرحله چهارم شامل توزیع، حمل‌ونقل و لجستیک حلال است. در این مرحله، محصولات باید در شرایطی نگهداری و جابه‌جا شوند که از اختلاط با محصولات غیرحلال جلوگیری شود. رعایت الزامات مربوط به بسته‌بندی، انبارداری و حمل‌ونقل از جمله عوامل مهم در حفظ یکپارچگی زنجیره حلال محسوب می‌شود.

در نهایت، حلقه پنجم زنجیره ارزش به بازار و مصرف‌کنندگان مربوط می‌شود. ترکیه علاوه بر بازار داخلی که جمعیت عمدتاً مسلمان دارد، به‌عنوان یکی از صادرکنندگان محصولات حلال به بازارهای کشورهای اسلامی نیز شناخته می‌شود. دسترسی به بازارهای خاورمیانه، آسیای مرکزی و برخی کشورهای اروپایی، فرصت‌های قابل‌توجهی برای توسعه صادرات محصولات حلال ترکیه فراهم کرده است (SESRIC, 2022; TSE 2020).

در مجموع، زنجیره ارزش صنعت حلال در ترکیه نشان‌دهنده تعامل میان تأمین‌کنندگان مواد اولیه، تولیدکنندگان، نهادهای گواهی‌دهی و شبکه‌های توزیع است؛ تعاملی که در صورت مدیریت مؤثر می‌تواند به تقویت جایگاه ترکیه در بازار جهانی محصولات حلال منجر شود.

زنجیره ارزش حلال در ترکیه چندمحور است:

صنایع غذایی و گوشت: تولید و صادرات گوشت مرغ، فرآورده‌های گوشتی، شیرینی‌جات، و محصولات غذایی بسته‌بندی‌شده به کشورهای OIC و اروپا.

صنایع آرایشی، دارویی و بهداشتی: شرکت‌های دارویی و آرایشی در حال کسب گواهی حلال برای محصولات خود جهت توسعه صادرات به بازارهای خاورمیانه و آسیای جنوب‌شرقی.

گردشگری و خدمات: ترکیه یکی از مقاصد اصلی گردشگری حلال است؛ هتل‌ها، رستوران‌ها و خدمات گردشگری با برچسب حلال و Family-Friendly بازاریابی می‌شوند.

لجستیک و ترانزیت: موقعیت جغرافیایی ترکیه (پل میان اروپا و آسیا) این کشور را به هاب ترانزیت کالاهای حلال تبدیل کرده است.

محصولات و خدمات

صنعت حلال در ترکیه طی سال‌های اخیر دامنه گسترده‌ای از محصولات و خدمات را در بر گرفته و از حوزه‌های سنتی صنایع غذایی فراتر رفته است. توسعه زیرساخت‌های استانداردسازی حلال، حضور نهادهای تخصصی گواهی‌دهی و همچنین موقعیت جغرافیایی ترکیه به‌عنوان پل ارتباطی میان اروپا و جهان اسلام، موجب شده است این کشور ظرفیت قابل‌توجهی در تولید و عرضه محصولات و خدمات حلال پیدا کند (SESRIC,2021; COMCEC2023).

مهم‌ترین بخش این صنعت در ترکیه محصولات غذایی حلال است. صنایع غذایی این کشور شامل تولید گوشت و فرآورده‌های گوشتی، محصولات لبنی، شیرینی و شکلات، غذاهای فرآوری‌شده و نوشیدنی‌ها است. بسیاری از شرکت‌های تولیدکننده مواد غذایی برای دسترسی به بازارهای کشورهای اسلامی و افزایش قابلیت رقابت در بازارهای صادراتی، اقدام به دریافت گواهی حلال کرده‌اند. اهمیت این موضوع به‌ویژه در صادرات مواد غذایی ترکیه به بازارهای خاورمیانه، شمال آفریقا و آسیای مرکزی مشهود است. (DinarStandard, 2022)

در کنار صنایع غذایی، محصولات دارویی و بهداشتی حلال نیز به‌تدریج در حال توسعه است. افزایش آگاهی مصرف‌کنندگان مسلمان نسبت به ترکیبات مورد استفاده در داروها و مکمل‌های غذایی باعث شده است برخی شرکت‌های داروسازی در ترکیه به سمت تولید محصولات سازگار با استانداردهای حلال حرکت کنند. این روند در سال‌های اخیر با توسعه استانداردهای بین‌المللی حلال در حوزه دارویی نیز تقویت شده است (OIC/SMIIC,2020) .

حوزه دیگر، صنایع آرایشی و بهداشتی حلال است. رشد بازار جهانی محصولات آرایشی حلال و افزایش تقاضای مصرف‌کنندگان مسلمان، فرصت‌های جدیدی برای تولیدکنندگان ترکیه‌ای فراهم کرده است. در این حوزه رعایت الزامات مربوط به ترکیبات مجاز، عدم استفاده از مشتقات حیوانی غیرحلال و همچنین کنترل فرآیندهای تولید اهمیت زیادی دارد.

(Global Islamic Economy Report,2023)

علاوه بر محصولات فیزیکی، خدمات حلال نیز سهم قابل‌توجهی در توسعه این صنعت در ترکیه دارند. یکی از مهم‌ترین این خدمات، گردشگری حلال است. ترکیه با برخورداری از زیرساخت‌های گردشگری پیشرفته، هتل‌های سازگار با الزامات اسلامی و ارائه خدماتی مانند غذای حلال، امکانات تفریحی خانوادگی و فضاهای عبادت، به یکی از مقاصد مهم گردشگران مسلمان تبدیل شده است. (Battour & Ismail, 2016)

در کنار گردشگری، خدمات مالی اسلامی نیز بخشی از اکوسیستم صنعت حلال در ترکیه محسوب می‌شود. بانک‌های مشارکتی و مؤسسات مالی اسلامی با ارائه ابزارهای مالی سازگار با اصول شریعت، نقش مهمی در تأمین مالی کسب‌وکارهای مرتبط با صنعت حلال ایفا می‌کنند (COMCEC,2022).

در مجموع، تنوع محصولات و خدمات حلال در ترکیه نشان می‌دهد که این صنعت در حال گذار از یک بخش صرفاً غذایی به یک اکوسیستم اقتصادی چندبخشی است. چنین تنوعی می‌تواند نقش مهمی در تقویت جایگاه ترکیه در بازار جهانی محصولات و خدمات حلال ایفا کند.

ترکیه سبد متنوعی از محصولات و خدمات حلال را ارائه می‌کند، از جمله:

محصولات غذایی بسته‌بندی (شکلات، بیسکویت، روغن‌ها، نوشیدنی‌ها)

محصولات آرایشی و بهداشتی حلال

داروها و مکمل‌ها با گواهی حلال

خدمات بانکی و مالی اسلامی (گرچه نسبت به مالزی و کشورهای خلیج، کوچک‌تر است)

گردشگری حلال، تورهای زیارتی (استانبول، قونیه) با خدمات کاملاً متناسب با سبک زندگی حلال

آموزش و پژوهش

آموزش و پژوهش یکی از مؤلفه‌های مهم در توسعه صنعت حلال محسوب می‌شود، زیرا ارتقای دانش تخصصی، تربیت نیروی انسانی ماهر و توسعه استانداردها و فناوری‌های مرتبط با این صنعت را تسهیل می‌کند. در ترکیه، طی سال‌های اخیر توجه فزاینده‌ای به توسعه آموزش‌ها و فعالیت‌های پژوهشی مرتبط با صنعت حلال صورت گرفته است و برخی نهادهای دولتی، دانشگاه‌ها و سازمان‌های تخصصی در این حوزه نقش‌آفرینی می‌کنند.

یکی از مهم‌ترین بازیگران این حوزه مؤسسه استانداردهای ترکیه (TSE) است که علاوه بر تدوین و اجرای استانداردهای حلال، در زمینه آموزش، برگزاری دوره‌های تخصصی و توسعه ظرفیت‌های فنی مرتبط با ارزیابی انطباق حلال نیز فعالیت دارد. این مؤسسه با برگزاری دوره‌های آموزشی برای ممیزان، کارشناسان صنایع غذایی و تولیدکنندگان، تلاش می‌کند آگاهی و توانمندی فعالان اقتصادی در زمینه الزامات استانداردهای حلال را افزایش دهد (TSE,2022).

در کنار TSE، مرکز اعتباربخشی حلال ترکیه (HAK) نیز در ارتقای ظرفیت‌های علمی و فنی مرتبط با صنعت حلال نقش مهمی ایفا می‌کند. این نهاد علاوه بر نظارت بر سازمان‌های گواهی‌دهی حلال، در توسعه چارچوب‌های علمی و فنی مربوط به ارزیابی انطباق حلال و همچنین همکاری‌های بین‌المللی در این حوزه مشارکت دارد. فعالیت‌های HAK در تعامل با نهادهای بین‌المللی مانند مؤسسه استاندارد و اندازه‌شناسی کشورهای اسلامی (SMIIC) انجام می‌شود که هدف آن ارتقای همگرایی استانداردهای حلال در سطح کشورهای اسلامی است (HAK,2020; SMIIC 2021).

دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی نیز به‌تدریج در حوزه مطالعات حلال فعال شده‌اند. برخی دانشگاه‌های ترکیه در رشته‌های مرتبط با علوم غذایی، مهندسی صنایع غذایی و مدیریت گردشگری، موضوعات مرتبط با استانداردهای حلال، ایمنی غذایی و گردشگری حلال را در برنامه‌های آموزشی و پژوهشی خود مورد توجه قرار داده‌اند. این فعالیت‌ها به توسعه دانش علمی و تربیت نیروی انسانی متخصص برای صنایع مرتبط با حلال کمک می‌کند.

علاوه بر این، برگزاری کنفرانس‌ها، کارگاه‌های علمی و نمایشگاه‌های تخصصی حلال در ترکیه نیز به توسعه تعامل میان پژوهشگران، سیاست‌گذاران و فعالان صنعت کمک کرده است. رویدادهایی مانند نمایشگاه‌ها و اجلاس‌های مرتبط با صنعت حلال بستری برای تبادل دانش، معرفی نوآوری‌ها و توسعه همکاری‌های علمی و صنعتی فراهم می‌کنند (COMCEC,2022).

در مجموع، اگرچه آموزش و پژوهش در حوزه صنعت حلال در ترکیه هنوز در حال توسعه است، اما ایجاد نهادهای تخصصی، همکاری با سازمان‌های بین‌المللی و افزایش توجه دانشگاه‌ها به این حوزه، زمینه‌های لازم برای تقویت زیرساخت‌های علمی و انسانی این صنعت را فراهم کرده است. این روند می‌تواند در بلندمدت به ارتقای کیفیت استانداردها، توسعه فناوری‌های مرتبط و افزایش رقابت‌پذیری صنعت حلال ترکیه در سطح بین‌المللی کمک کند.

ترکیه با توجه به نقش خود در SMIIC و HAK، سرمایه‌گذاری معناداری در آموزش استانداردسازی حلال انجام داده است:

برگزاری دوره‌های تخصصی برای کارشناسان استاندارد و بازرسان حلال از کشورهای مختلف، از جمله اندونزی (دوره ۲۳ روزه آموزش استانداردسازی و ارزیابی انطباق حلال در استانبول).

دانشگاه‌های ترکیه (مثل دانشگاه مرمره، نجم‌الدین اربکان و سایر دانشگاه‌های الهیات و اقتصاد) دوره‌هایی در حوزه مالی اسلامی، اقتصاد حلال و فقه معاملات برگزار می‌کنند، هرچند رشته‌ی مستقل «مطالعات صنعت حلال» هنوز در حال شکل‌گیری است.

چالش‌ها و فرصت‌ها

فرصت ها	چالش ها	محورها
وجود ساختار نهادی نسبتا منسج شامل، TSEو HAK و دیانت که می‌تواند به هماهنگی بیش تر نظام حلال کمک کند	وجود چند نهاد فعال در گواهی دهی و احتمال همپوشانی در برخی رویه ها	حکمرانی و ساختار نهادی
نقش فعال ترکیه در تدوین استاندارد های بین المللی حلال در چارچوب SMIIC	نیاز به هماهنگی بیش تر میان استانداردهای ملی و الزامات بازارهای مختلف صادراتی	استانداردها و مقررات
ظرفیت بالای صنایع غذایی ترکیه برای توسعه تولید و صادرات محصولات حلال	آگاهی محدود برخی بنگاه های کوچک و متوسط از الزامات گواهی حلال و هزینه های دریافت آن	بنگاه های اقتصادی و تولیدی
موقعیت جغرافیایی راهبردی ترکیه در اتصال بازارهای اروپا، خاورمیانه و آسیای مرکزی	رقابت فزاینده کشورهای دیگر در بازار جهانی حلال	تجارت و بازارهای صادراتی
رشد گردشگری حلال و توسعه خدمات مالی اسلامی در ترکیه	نیاز به توسعه بیش تر زیرساخت‌ها در برخی حوزه های خدمات حلال	خدمات و اقتصاد حلال

فناوری و نوآوری حلال

فناوری و نوآوری در ترکیه طی سال‌های اخیر به یکی از محورهای راهبردی توسعه صنعت حلال تبدیل شده است. این تحول نه‌تنها به دلیل نیاز به افزایش دقت و شفافیت در فرایندهای تولید و گواهی‌دهی حلال است، بلکه از رقابت‌پذیری بیشتر محصولات ترکیه در بازارهای بین‌المللی نیز حمایت می‌کند. سه حوزه اصلی که ترکیه در آن‌ها نوآوری قابل توجهی نشان داده عبارت‌اند از: دیجیتالی‌سازی خدمات حلال، ارتقای فناوری‌های کنترل و ایمنی غذا، و گسترش خدمات دیجیتال گردشگری و مالی اسلامی.

نخستین محور، دیجیتالی‌سازی نظام گواهی‌دهی و ردیابی حلال است. مؤسسه استانداردهای ترکیه (TSE) در راستای افزایش شفافیت، سامانه‌های الکترونیکی برای صدور و پیگیری گواهی‌های حلال طراحی کرده است که امکان ثبت درخواست، بارگذاری مدارک، پیگیری فرایند ممیزی و تأیید نهایی را به‌صورت آنلاین فراهم می‌سازد. این سامانه، علاوه بر تسهیل کار برای تولیدکنندگان، موجب ارتقای قابلیت ردیابی محصولات و جلوگیری از جعل یا استفاده غیرمجاز از برچسب‌های حلال می‌شود. استفاده از QR Code و قابلیت اعتبارسنجی عمومی گواهی‌ها در سایت TSE نیز بخشی از همین سیاست دیجیتالی‌سازی است (TSE,2022).

در سطح دوم، ترکیه در فناوری‌های کنترل کیفیت و ایمنی غذا نیز سرمایه‌گذاری فزاینده‌ای داشته است. آزمایشگاه‌های تخصصی TSE و مؤسسات دانشگاهی با بهره‌گیری از فناوری‌هایی مانند کروماتوگرافی مایع و گاز، طیف‌سنجی جرمی و روش‌های DNA-based authentication، امکان شناسایی دقیق‌تر مواد غیرحلال، ناخالصی‌ها و آلودگی‌های احتمالی را فراهم کرده‌اند. این رویکرد باعث شده ظرفیت کشور برای پشتیبانی علمی و فنی استانداردهای حلال افزایش یابد و سطح اعتماد بازارهای خارجی نسبت به محصولات ترکیه‌ای تقویت شود (FAO,2023).

بعد دیگر نوآوری، خدمات و پلتفرم‌های دیجیتال در گردشگری حلال است. به‌ویژه پس از افزایش تقاضای گردشگران مسلمان، شرکت‌های ترکیه‌ای به سمت توسعه اپلیکیشن‌های مبتنی بر مکان (Location-Based) حرکت کرده‌اند که به گردشگران امکان می‌دهد رستوران‌ها، مراکز خرید، هتل‌ها و خدمات تفریحی سازگار با الزامات حلال را به‌صورت لحظه‌ای جست‌وجو کنند. این پلتفرم‌ها که برخی از آن‌ها تحت حمایت مستقیم وزارت گردشگری یا شهرداری‌ها شکل گرفته‌اند، بخشی از سیاست کلان ترکیه برای تبدیل شدن به مقصد پیشرو در گردشگری حلال هستند (COMCEC,2022) .

در نهایت، توسعه فناوری‌های مالی اسلامی (FinTech) نیز به پیشبرد صنعت حلال کمک کرده است. برخی بانک‌ها و مؤسسات مالی مشارکتی ترکیه از فناوری‌های نوین پرداخت، بانکداری دیجیتال و قراردادهای هوشمند برای ارائه خدمات سازگار با شریعت استفاده کرده‌اند. اگرچه این بخش هنوز در مرحله رشد قرار دارد، اما زیرساخت قانونی و تقاضای رو به افزایش آن را به یکی از محورهای نوآوری آینده ترکیه تبدیل می‌کند.

در مجموع، ترکیه با دیجیتالی‌سازی گواهی‌دهی، ارتقای فناوری‌های کنترلی و توسعه خدمات مبتنی بر فناوری در گردشگری و مالی اسلامی، در مسیر تقویت اکوسیستم نوآوری صنعت حلال قرار گرفته است. این روند می‌تواند در بلندمدت جایگاه ترکیه را به‌عنوان یکی از قطب‌های منطقه‌ای استانداردها و خدمات حلال تثبیت کند.

چین

ساختار حاکمیت و تنظیم‌گری

در جمهوری خلق چین، نظام تنظیم‌گری صنعت حلال ماهیتی غیرمتمرکز اما دولت محور دارد.(تحت مدیریت دولت مرکزی نیست.) بلکه عمدتاً مسئولیت اجرایی صدور گواهی حلال به انجمن های سلامی محلی نظیر استان‌های دارای جمعیت مسلمان (نینگ‌شیا، سین‌کیانگ و گانسو) واگذار شده است (Li, 2022). مقررات محلی موسوم به “Halal Food Administrative Measures” چارچوب قانونی تولید و توزیع را مشخص می‌کند. نهاد های اشاره شده در بالا تحت نظارت غیر مستقیم ساختارهای دولتی و سیاست های کلان دینی قرار دارند.بااین‌حال، نبود سیاست ملی واحد موجب پراکندگی نهادی شده است.

نهادهای گواهی‌دهی

چندین نهاد خصوصی و منطقه‌ای در چین گواهی حلال صادر می‌کنند، از جمله:

China Islamic Association (CIA) در پکن

Ningxia Halal Certification Center (NHCC)
اما با وجود فعالیت نهاد های فوق گواهی های صادره از این نهادها عموما از سوی مراجع بین‌المللی مانند JAKIM یا SMIIC فاقد پذیرش هستند.

استانداردها و همگرایی بین‌المللی

چین استاندارد ملی واحدی برای حلال ندارد، اما در سال 2019 پیش‌نویس استاندارد GB/T Halal Food Guidelines را منتشر کرد که بر اصول کنترل کیفیت، بهداشت، و عدم تداخل با مواد حرام تمرکز دارد. تعامل با استانداردهای OIC/SMIIC محدود بوده است (Global Halal Report, 2023).

استاندارد های نام برده شده بیش از آن که مبتنی بر فقه اسلامی باشند، امتدادی از چارچوب های ایمنی غذایی چین است و تعامل محدودی با استاندارد های OIC/SMIIC دارد.

زنجیره ارزش

تمرکز اصلی زنجیره ارزش حلال چین بر صادرات فرآورده‌های گوشتی، ژلاتین، دارویی و مواد افزودنی به کشورهای اسلامی است.

بیش از ۵۰۰ شرکت چینی دارای خطوط تولید حلال برای صادرات به خاورمیانه هستند. بااین‌حال، نبود نظام ردیابی و کنترل شرعی در سطح ملی یکی از چالش های جدی ساختاری زنجیره ارزش در چین محسوب می‌شود؛ این مسئله به ویژه در صادرات محصولات گوشتی اهمیت دارد و بر اعتماد مشتریان در بازارهای هدف تاثیر منفی می‌گذارد.

محصولات و خدمات

صنایع فعال در چین حوزه های مختلفی را پوشش می‌دهند:

غذای حلال (Meat, Gelatin): به ویژه گوشت و ژلاتین صنعتی

داروسازی و بیوتکنولوژی حلال: تولید کپسول های حلال و مواد اولیه دارویی

گردشگری حلال در مناطق مسلمان‌نشین(بیش تر در سطح محلی)

محصولات آرایشی و مراقبتی حلال: گرایش اخیر شرکت های چینی برای ورود به بازارهای مالزی و اندونزی

اما سهم بازار داخلی حلال نسبت به جمعیت 20-25 میلیونی مسلمان رشد زیادی نداشته است ؛ هم چنین خدمات گردشگری حلال بیش تر در سطح محلی و مذهبی متمرکز مانده اند.

علاوه بر صنایع غذایی و دارویی، در سال های اخیر برخی شرکت های چینی به تولید محصولات آرایشی و مراقبتی با گواهی حلال برای صادرات به بازار های اندونزی و مالزی روی آورده اند.

تنوع محصولات و خدمات حلال در چین در حال گسترش است. از نظر همگرایی نهادی، نشان گذاری شرعی و تناسب با استاندارد های بین المللی هنوز در مرحله شکل گیری قرار دارد؛ از این رو، بخش محصولات و خدمات در چین بیش تر بعد “ظرفیت بالقوه” قابل توجه است تا از منظر ” مقبولیت جهانی زنجیره ارزش حلال”

آموزش و پژوهش

علی‌رغم حضور دانشگاه هایی مانند Ningxia University و Xinjiang Islamic Institute که برنامه‌های آموزشی در حوزه علوم اسلامی و تجارت حلال ارائه می‌دهند، پژوهش‌های حلال در چین عمدتا ماهیتی فرهنگی-دینی دارند و کم تر به توسعه صنعتی و سیاست گذاری حلال پیوند خورده اند.

فناوری و نوآوری حلال

در چند سال اخیر، پروژه‌های آزمایشی در حوزه بلاک‌چین برای ردیابی گوشت حلال صادراتی در نینگ‌شیا آغاز شده است (Zhao, 2023). همچنین چند استارتاپ در زمینه بسته‌بندی هوشمند و کنترل دیجیتال کیفیت حلال فعالیت دارند.

نوآوری های فناورانه در چین عمدتا بر حوزه ایمنی غذا و لجستیک هوشمند متمرکز است و هنوز به صورت نظام‌مند در خدمت انطباق شرعی حلال قرار نگرفته است.

چالش ها و فرصت ها

تحلیل وضعیت صنعت حلال در کشور چین نشان می‌دهد که این کشور هم‌زمان با برخورداری از زیرساخت صنعتی و ظرفیت فناورانه بالا، با چالش هایی ساختاری در حوزه همگرایی نهادی، مشروعیت بین الملل و توسعه بازار مواجه است.

جدول زیر مهم ترین چالش ها و فرصت های فعلی را در ابعاد گوناگون نشان می‌دهد:

فرصت های راهبردی	چالش های کلیدی	محور تحلیل
-امکان تدوین استاندارد ملی منطبق با الزامات بین المللی بر مبنای GB/T -ظرفیت دیپلماسی اقتصادی در OIC	-نبود نظام واحد گواهیی دهی و همگرایی بین استانداردی -نبود پذیرش از سوی نهاد های جهانی	حاکمیت و تنظیم‌گری
صنایع غذایی و دارویی پیشرفته که می‌توانند سریع با معیار های حلال منطبق شوند.	-ردیابی شرعی (Halal Traceability) ناکامل -کمبود زیرساخت صادراتی	صنعت و زنجیره ی ارزش
قابلیت استفاده از بلاک چین، هوش مصنوعی و اینترنت اشیا برای ردیابی و گواهی دیجیتال حلال	تمرکز فناوری بر ایمنی غذایی نه انطباق شرعی	فناوری و نوآوری
پتانسیل اندیشکده های نیگ‌شیا و سین‌کیانگ برای ایجاد موسسات حلال	-پژوهش های فرهنگی و غیر کاربردی -فقدان مراکز تخصصی حلال	آموزش و پژوهش
موقعیت چین به عن.ان تامین کننده بالقوه در بازار آسیای مرکزی و خاورمیانه	بی‌اعتمادی بازار های اسلامی به گواهی چین	بازار و تجارت
افزایش علاقه به جذب گردشگران مسلمان و توسعه زیر ساخت های فرهنگی در مناطق مسلمان نشین	-عدم وجود چارچوب رسمی برای گردشگری حلال -کمبود خدمات غذایی مجاز در مراکز توریستی	گردشگری و خدمات

در مجموع مسیر آینده صنعت حلال چین بیشتر از طریق همگرایی با نهاد های بین المللی، ارتقای فناورهای

ردیابی شرعی و استفاده از قدرت دیپلماسی اقتصادی برای افزایش اعتماد بازار های جهانی هموار خواهد شد.

آلمان

ساختار حاکمیت و تنظیم‌گری

در آلمان، صنعت حلال برخلاف برخی کشورهای اسلامی فاقد یک ساختار حکمرانی متمرکز و دولتی است و در چارچوب قوانین عمومی اتحادیه اروپا و مقررات ملی ایمنی مواد غذایی فعالیت می‌کند. به همین دلیل، تنظیم‌گری حوزه حلال در این کشور عمدتاً مبتنی بر سازوکار خودتنظیمی (Self‑Regulation) بوده و نقش اصلی در تعیین معیارها و صدور گواهی‌های حلال بر عهده نهادهای خصوصی و سازمان‌های اسلامی قرار دارد (Fischer, 2020). در این چارچوب، دولت آلمان مستقیماً در تعریف استانداردهای حلال یا صدور گواهی‌های مربوطه مداخله نمی‌کند، بلکه از طریق نظام نظارت عمومی بر سلامت و ایمنی مواد غذایی، شرایط قانونی فعالیت تولیدکنندگان و کشتارگاه‌ها را تنظیم می‌کند.

چارچوب قانونی فعالیت‌های مرتبط با تولید و عرضه مواد غذایی در آلمان عمدتاً مبتنی بر مقررات اتحادیه اروپا از جمله Regulation (EC) No. 178/2002 در حوزه ایمنی مواد غذایی و همچنین مقررات مربوط به رفاه حیوانات و فرآیندهای کشتار است. این مقررات اگرچه به طور مستقیم به مفهوم حلال اشاره نمی‌کنند، اما بستر حقوقی لازم برای فعالیت تولیدکنندگان محصولات حلال را فراهم می‌سازند. در نتیجه، شرکت‌ها و کشتارگاه‌هایی که قصد تولید محصولات حلال دارند، علاوه بر رعایت الزامات شرعی تعیین‌شده توسط نهادهای گواهی‌دهنده، باید تمامی الزامات بهداشتی و قانونی اتحادیه اروپا را نیز رعایت کنند (Lever & Miele, 2012)

در چنین ساختاری، حکمرانی صنعت حلال در آلمان را می‌توان نوعی مدل حکمرانی شبکه‌ای و چندبازیگری دانست که در آن دولت نقش تنظیم‌کننده عمومی بازار و سلامت مواد غذایی را ایفا می‌کند، در حالی که نهادهای خصوصی حلال، جوامع اسلامی، و تولیدکنندگان مسئول تعریف و اجرای استانداردهای شرعی هستند. این الگو موجب شکل‌گیری نوعی تقسیم کار نهادی شده است که در آن اعتبار گواهی‌های حلال بیش از آنکه به سازوکارهای دولتی متکی باشد، به اعتماد مصرف‌کنندگان مسلمان و اعتبار نهادهای گواهی‌دهنده وابسته است (Fischer,2020)

با رشد جمعیت مسلمانان در آلمان و افزایش تقاضا برای محصولات حلال، این ساختار حکمرانی به تدریج پیچیده‌تر شده و تعامل میان نهادهای گواهی‌دهنده، شرکت‌های غذایی، و بازارهای صادراتی اهمیت بیشتری یافته است. در نتیجه، صنعت حلال در آلمان نه تنها به عنوان بخشی از بازار داخلی مواد غذایی، بلکه به عنوان بخشی از زنجیره تأمین محصولات حلال در اروپا نیز در حال توسعه است.

نهادهای گواهی‌دهی

در آلمان، نقش اصلی در تنظیم و تأیید محصولات حلال بر عهده نهادهای خصوصی است که در غیاب یک نظام دولتی متمرکز، مسئول تعریف معیارهای شرعی، اجرای ممیزی، و نظارت بر زنجیره تولید هستند. اعتبار این نهادها نه از طریق سازوکارهای رسمی دولتی، بلکه از طریق اعتماد مصرف‌کنندگان مسلمان، پذیرش بین‌المللی، و به‌ویژه تأیید سازمان‌های کشورهای واردکننده شکل می‌گیرد. به همین دلیل، ارائه گواهی معتبر برای بازارهایی مانند مالزی، اندونزی، خاورمیانه و کشورهای عضو OIC اهمیت ویژه‌ای دارد (Fischer,2020) .

مهم‌ترین نهادهای گواهی‌دهی در آلمان شامل موارد زیر هستند:

۱- Halal Control GmbH

Halal Control GmbH یکی از معتبرترین و شناخته‌شده‌ترین نهادهای حلال در اروپا است و از دهه ۱۹۹۰ فعالیت خود را در آلمان آغاز کرده است. این نهاد به دلیل سخت‌گیری در ممیزی، شفافیت روش‌ها و پایبندی به استانداردهای بین‌المللی، شهرت بالایی در میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان پیدا کرده است. گواهی‌های این مرکز در بسیاری از کشورهای اسلامی از جمله مالزی (JAKIM-approved)، اندونزی و کشورهای GCC مورد پذیرش است. این نهاد بر نظارت مستمر، ارزیابی دوره‌ای کارخانه‌ها، و کنترل دقیق بر مواد اولیه تأکید دارد (Halal Control;2021) .

۲ – Halal Quality Control (HQC)

HQC یک شبکه بین‌المللی با دفتر مرکزی در هلند است که واحد آلمان آن در شهرهایی مانند فرانکفورت و هامبورگ فعالیت می‌کند. این نهاد یکی از قدیمی‌ترین مجموعه‌های حلال در اروپا بوده و دارای پذیرش گسترده در کشورهای صادرات‌محور است. HQC به دلیل داشتن شبکه‌ای از دفاتر در اروپا، امکان ممیزی زنجیره‌های ارزش پیچیده و گسترده را فراهم می‌کند. بسیاری از شرکت‌هایی که صادرات به خاورمیانه دارند، ترجیح می‌دهند از گواهی HQC استفاده کنند، زیرا با الزامات کشورهای GCC هم‌خوانی دارد (HQC Europe, 2022) .

۳ – European Institute for Halal Certification (EIHC)

EIHC مجموعه‌ای کوچک‌تر اما فعال است که تمرکز اصلی آن بر صنایع فرآوری غذا، رستوران‌ها، و محصولات آرایشی است. این نهاد معمولاً مشتریانی را پوشش می‌دهد که در بازار داخلی آلمان فعالیت دارند و نیازمند گواهی‌نامه‌ای هستند که برای مصرف‌کنندگان مسلمان معتبر و قابل اعتماد باشد.

۴ – مراکز کوچک‌تر وابسته به جوامع اسلامی

گذشته از نهادهای بزرگ، برخی مراکز وابسته به انجمن‌های اسلامی یا شوراهای مساجد نیز گاه اقدام به صدور تاییدیه‌های محلی می‌کنند. اعتبار این گواهی‌ها معمولاً محدود به سطح داخلی است و برای صادرات کاربرد ندارد، اما در برخی مناطق شهری آلمان (مانند برلین یا کلن) به دلیل اعتماد اجتماعی مورد استفاده قرار می‌گیرد (Fischer,2020).

ساختار نهادهای گواهی‌دهی حلال در آلمان به‌صورت تکثرگرایانه و مبتنی بر رقابت اعتماد شکل گرفته است. اعتبار هر نهاد نه توسط دولت، بلکه توسط بازارهای هدف و جوامع مسلمان تعیین می‌شود. این وضعیت باعث شده صنعت حلال آلمان از یک‌سو انعطاف‌پذیر و کارآفرینانه باشد، و از سوی دیگر در حوزه هماهنگی استانداردها دچار پراکندگی شود.

استانداردها و همگرایی بین‌المللی

در آلمان، به دلیل نبود یک مرجع دولتی متمرکز برای حلال، استانداردگذاری و همگرایی بین‌المللی بر پایه تعامل میان نهادهای خصوصی گواهی‌دهنده، چارچوب‌های قانونی اتحادیه اروپا و الزامات کشورهای مقصد صادراتی شکل می‌گیرد. این ساختار چندمنبعی سبب شده که استانداردهای حلال در آلمان ماهیتی انعطاف‌پذیر، بازارمحور و مبتنی بر پذیرش بین‌المللی داشته باشند، نه مبتنی بر یک استاندارد ملی واحد (Fischer, 2020).

۱.نبود استاندارد ملی حلال

برخلاف مالزی (MS1500) یا اندونزی (SNI Halal2019) آلمان فاقد یک استاندارد ملی حلال است. به همین دلیل، نهادهای گواهی‌دهی در تدوین قواعد و معیارهای خود از:

-استانداردهای بین‌المللی OIC/SMIIC

-معیارهای بازارهای صادراتی مانند GCC Standardization Organization

-و الزامات سازمان‌های ملی مانند JAKIM مالزی و BPJPH اندونزی

الگو می‌گیرند.

این وابستگی به استانداردهای خارجی باعث ایجاد رقابت مثبت بین نهادهای حلال آلمان برای کسب پذیرش در بیشترین تعداد کشورها شده است.

۲. تعامل با SMIIC و استانداردهای OIC

اگرچه آلمان عضو سازمان همکاری اسلامی نیست، اما چندین نهاد گواهی‌دهی آلمانی از جمله Halal Control GmbH اعلام کرده‌اند که در طراحی ساختارهای ممیزی خود از SMIIC 1 – (حلال مواد غذایی) و SMIIC 2 – (سیستم مدیریت حلال) استفاده می‌کنند.

این امر به دلیل افزایش تقاضا برای صادرات غذاهای فرآوری‌شده آلمانی به ترکیه، خاورمیانه و شمال آفریقا است.

(Halal Control 2021)

۳. نقش مقررات اتحادیه اروپا

مقررات عمومی اروپا در حوزه ایمنی مواد غذایی، کنترل زنجیره ارزش، و به ویژه رفاه حیوانات:

Regulation (EC) No _ 1178/2002

Regulation (EC) No _ 21099/2009 درباره رفاه حیوانات در زمان کشتار

چارچوب رسمی فعالیت تولیدکنندگان محصولات حلال را تعیین می‌کنند. این مقررات اگرچه استاندارد حلال تعریف نمی‌کنند، اما حدود مجاز و الزامات بهداشتی را مشخص می‌سازند که تمامی واحدهای تولیدی ملزم به رعایت آن هستند .

(Lever & Miele,2012) نتیجه این تعامل دوگانه، ایجاد هم‌پوشانی میان الزامات بهداشتی اروپا و الزامات شرعی است.

۴. چالش همگرایی استانداردها

به‌دلیل تکثر نهادهای گواهی‌دهی خصوصی، تفاوت‌هایی میان معیارهای مورد استفاده آن‌ها وجود دارد. این امر گاهی موجب:

. اختلاف در پذیرش گواهی‌ها در برخی کشورها

. نیاز به ممیزی مجدد هنگام صادرات

. افزایش هزینه‌های تولیدکنندگان کوچک

می‌شود.

این چالش مشابه چالش‌های گزارش‌شده در اندونزی و چین است، اما در آلمان به‌دلیل نبود استاندارد ملی، شدت بیشتری دارد.

۵. فرصت‌های همگرایی

در سال‌های اخیر، نهادهای گواهی‌دهنده آلمان تلاش کرده‌اند با:

حضور در European Halal Certification Forum

مشارکت در شبکه‌های SME Food Export Consortia

و تعامل مستقیم با JAKIM و BPJPH

سطح هم‌پذیری استانداردها را افزایش دهند. این روند رو‌به‌رشد باعث تقویت نقش آلمان در زنجیره ارزش حلال اروپا شده است.

زنجیره ارزش

زنجیره ارزش حلال در آلمان در مقایسه با کشورهایی مانند مالزی یا اندونزی ساختار کاملاً متفاوتی دارد. این تفاوت ریشه در بازارمحور بودن، عدم وجود دولت مرکزی حلال، سهم بالای صنایع غذایی پیشرفته، و نیاز صادرات‌محور دارد. بنابراین، تحلیل زنجیره ارزش حلال آلمان باید با نگاه به ساختار صنعتی اروپا و نقش نهادهای خصوصی انجام شود.

. حلقه اول: تأمین مواد اولیه (Upstream Supply)

در آلمان، حلقه تأمین تحت تأثیر دو عامل اصلی شکل می‌گیرد:

قوانین اتحادیه اروپا در حوزه سلامت و رفاه حیوانات که استانداردهای کشتار را تعیین می‌کنند.

نظارت نهادهای گواهی‌دهنده حلال که روش‌های کشتار و منبع‌سنجی مواد اولیه را کنترل می‌کنند.

منابع تأمین شامل:

. دامداری‌های محلی (گاو، گوسفند، مرغ)

. واردات مواد اولیه (به‌ویژه برای صنایع فرآوری)

تأمین ژلاتین، آنزیم‌ها، افزودنی‌ها و مواد اولیه پیچیده که بخشی از آن از کشورهای دیگر اروپایی وارد می‌شود.

در این مرحله، انطباق میان قوانین کشتار اتحادیه اروپا و الزامات شرعی مهم‌ترین چالش است.

(Lever & Miele,2012)

. حلقه دوم: فرآوری و تولید صنعتی

آلمان دارای یکی از پیشرفته‌ترین صنایع فرآوری غذا در اروپا است و بسیاری از شرکت‌ها در سطح اتحادیه اروپا زنجیره‌های تولید گسترده دارند. در این مرحله، نقش نهادهای حلال برای:

. ممیزی کارخانه‌ها

. کنترل مواد اولیه پیچیده

. نظارت بر خطوط تولید اختصاصی یا مشترک (shared lines)

اهمیت ویژه دارد.

شرکت‌های آلمانی عمدتاً برای بازار صادراتی خاورمیانه و جنوب شرق آسیا تولید می‌کنند؛ بنابراین الزامات JAKIM، GCC و BPJPH نقش تعیین‌کننده دارند.

حوزه‌هایی که تقاضای حلال در آن‌ها بیشتر است:

-گوشت و فرآورده‌های گوشتی

-بیوتکنولوژی غذایی و افزودنی‌ها

-محصولات لبنی

-غذاهای آماده و صنایع HORECA

-نوشیدنی‌های غیرالکلی و محصولات گیاهی

۳. حلقه سوم: توزیع، لجستیک و کنترل زنجیره سرد

لجستیک در آلمان تحت تأثیر شبکه توزیع پیشرفته اتحادیه اروپا قرار دارد. در این مرحله، اهمیت حلال در سه حوزه دیده می‌شود:

. کنترل آلودگی تلاقی (Cross-contamination) در انبارها و مراکز توزیع

. استانداردهای مشترک اروپا که الزامات عمومی بهداشتی را تعریف می‌کنند

. نیاز به جداسازی در صادرات به کشورهای دارای مقررات سخت‌گیرانه

. برخی نهادهای بزرگ مانند HQC یا Halal Control ممیزی اختصاصی برای بخش لجستیک نیز ارائه می‌دهند.

حلقه چهارم: خرده‌فروشی، خدمات غذایی و رستوران‌ها

در آلمان، بخش خرده‌فروشی حلال ماهیتی چندبخشی دارد:

سوپرمارکت‌های بزرگ مانند REWE و Edeka که برخی محصولات حلال را عرضه می‌کنند

فروشگاه‌های ترکی، عربی و آسیایی که توزیع حلال در آن‌ها بسیار پررنگ است

رستوران‌ها که بخش مهمی از مصرف حلال شهری را شکل می‌دهند

زیرساخت HORECA که برای هتل‌ها و خطوط هواپیمایی خدمات غذایی حلال فراهم می‌کند

مصرف‌کنندگان در این مرحله بیشتر به اعتبار لوگوی حلال و شهرت نهاد گواهی‌دهنده توجه دارند تا وجود یک نهاد دولتی.

۵. حلقه پنجم: مصرف و اعتماد اجتماعی

مصرف حلال در آلمان به‌شدت هویت‌محور و اعتمادمحور است. در غیاب یک نهاد رسمی دولتی، میزان اعتماد مصرف‌کنندگان به عوامل زیر بستگی دارد:

-اعتبار نهاد گواهی‌دهنده

-شفافیت اطلاع‌رسانی شرکت‌ها

-پیشنهادهای مذهبی جوامع اسلامی

-پذیرش بین‌المللی لوگوی حلال

-تجربه مصرف‌کنندگان مهاجر (ترک، عرب، بوسنیایی و غیره)

این مرحله نقش مهمی در بازخورد و شکل‌گیری تقاضا دارد و جهت‌گیری تولیدکنندگان را تعیین می‌کند.

محصولات و خدمات

در آلمان، الگوی عرضه محصولات و خدمات حلال بازتابی از ساختار چندقومیتی و بازارمحور این کشور است. به‌دلیل نبود نهاد رسمی دولتی برای مدیریت صنعت حلال، توسعه این بازار عمدتاً توسط شرکت‌های خصوصی، جوامع مسلمان و نهادهای گواهی‌دهنده شکل گرفته است. در عین حال، تمامی محصولات غذایی باید با مقررات ایمنی غذایی اتحادیه اروپا نیز مطابقت داشته باشند؛ موضوعی که ساختار بازار حلال در آلمان را نسبت به کشورهای دارای نظام متمرکز حلال متفاوت کرده است. (Fischer, 2012; Lever & Miele,2020)

در این چارچوب، محصولات و خدمات حلال را می‌توان در دو حوزه اصلی «محصولات مصرفی» و «خدمات بازار» بررسی کرد:

در بخش محصولات، گوشت و فرآورده‌های گوشتی حلال مهم‌ترین سهم بازار را تشکیل می‌دهند. تقاضا برای این محصولات عمدتاً از سوی جمعیت مسلمان ساکن آلمان—به‌ویژه جوامع ترک، عرب و بوسنیایی—ایجاد می‌شود. بسیاری از تولیدکنندگان برای تضمین انطباق با الزامات شرعی، فرآیند کشتار و تولید را تحت نظارت نهادهای گواهی‌دهنده حلال انجام می‌دهند و در برخی موارد خطوط تولید اختصاصی برای محصولات حلال ایجاد می‌کنند. (Fischer, 2020)

علاوه بر محصولات گوشتی، مواد غذایی فرآوری‌شده حلال نیز سهم قابل توجهی از بازار را به خود اختصاص داده‌اند. این محصولات شامل غذاهای آماده، سس‌ها، لبنیات، شیرینی‌جات، و افزودنی‌های غذایی است. توسعه صنایع غذایی پیشرفته در آلمان سبب شده برخی شرکت‌ها محصولات تخصصی‌تری مانند آنزیم‌های غذایی، ژلاتین یا ترکیبات بیوتکنولوژیک را نیز برای بازارهای حلال تولید کنند. بسیاری از این تولیدات با هدف صادرات به کشورهای خاورمیانه و آسیای جنوب شرقی انجام می‌شود. (Dinar Standard,2022)

در سال‌های اخیر، محصولات آرایشی و بهداشتی حلال نیز در بازار آلمان مورد توجه قرار گرفته‌اند. هرچند اندازه این بازار هنوز محدود است، اما افزایش آگاهی مصرف‌کنندگان مسلمان درباره ترکیبات محصولات و رشد تقاضا برای محصولات طبیعی و اخلاقی، زمینه توسعه این بخش را فراهم کرده است. برخی شرکت‌ها برای ورود به بازارهای بین‌المللی، محصولات خود را مطابق با استانداردهای حلال پذیرفته‌شده در کشورهای اسلامی تولید می‌کنند. (Wilson,2014)

در کنار محصولات، خدمات حلال نیز بخش مهمی از اکوسیستم این صنعت را تشکیل می‌دهند. یکی از مهم‌ترین این خدمات، حوزه رستوران‌ها و خدمات غذایی است. در شهرهای بزرگ آلمان مانند برلین، فرانکفورت و هامبورگ، رستوران‌های حلال متعددی فعالیت می‌کنند که غذاهای ترکی، عربی، آسیایی و خاورمیانه‌ای ارائه می‌دهند. در این بخش، اعتماد مصرف‌کنندگان بیشتر بر اعتبار رستوران و گواهی نهادهای حلال استوار است تا نظارت مستقیم دو

بخش دیگری از خدمات حلال به خدمات کترینگ و صنعت مهمان‌نوازی (HORECA)مربوط می‌شود)2020 Fischer,). برخی شرکت‌های کترینگ در آلمان خدمات غذایی حلال برای خطوط هوایی، هتل‌ها و رویدادهای بین‌المللی ارائه می‌کنند. در این موارد، رعایت استانداردهای سخت‌گیرانه‌تر و دریافت گواهی‌های معتبر بین‌المللی اهمیت زیادی دارد (DinarStandard,2022) .

همچنین، با افزایش سفر گردشگران مسلمان به اروپا، موضوع گردشگری حلال نیز در آلمان مورد توجه قرار گرفته است. اگرچه آلمان در این حوزه هنوز به اندازه کشورهایی مانند مالزی یا ترکیه توسعه نیافته است، اما وجود رستوران‌های حلال، امکانات شهری متنوع و تنوع فرهنگی، این کشور را به مقصدی قابل قبول برای گردشگران مسلمان تبدیل کرده است (Salim, 2021).

در مجموع، بازار محصولات و خدمات حلال در آلمان ساختاری بازارمحور، غیرمتمرکز و متکی بر بخش خصوصی دارد. این ویژگی موجب شده توسعه این صنعت بیشتر بر اساس تقاضای مصرف‌کنندگان، فرصت‌های صادراتی و ابتکار شرکت‌ها شکل گیرد، نه سیاست‌گذاری مستقیم دولت.

آموزش و پژوهش

در آلمان، آموزش و پژوهش مرتبط با اقتصاد و صنعت حلال بیشتر در دل نهادهای دانشگاهی و مراکز تحقیقاتی چندرشته‌ای شکل گرفته است. برخلاف برخی کشورهای اسلامی که برنامه‌های رسمی «مطالعات حلال» دارند، در آلمان رویکرد بیشتر کاربردی و مسئله‌محور است و پژوهش‌های حلال عموماً در حوزه‌هایی مانند علوم غذایی، بهداشت، حقوق مصرف‌کننده، زنجیره تأمین و نوآوری‌های فناورانه دنبال می‌شود. این مسئله باعث شده پژوهش‌های مرتبط بیشتر به نیازهای واقعی صنایع غذایی، نهادهای گواهی‌دهنده و جامعه مصرف‌کنندگان مسلمان پاسخ دهد (Fischer, 2020).

یکی از مهم‌ترین نهادهای فعال، Fraunhofer است که در قالب پروژه‌های متنوع ایمنی غذا، فناوری‌های ردیابی و کنترل کیفیت، بارها به موضوع استانداردهای حلال پرداخته است. این مؤسسه بیشتر از زاویه علمی و فناورانه به موضوع نگاه می‌کند و پژوهش‌های آن در زمینه food traceability و ingredient verification برای نهادهای گواهی‌دهنده حلال در آلمان و اروپا کاربرد داشته است (Fraunhofer Institute, 2021).

در کنار آن، HERMES (Halal Risk Management and Evaluation System) نیز به‌عنوان یک چارچوب پژوهشی و ارزیابی، در همکاری با چند دانشگاه اروپایی، ابزارهای تحلیل ریسک و ارزیابی زنجیره تأمین حلال را توسعه داده است. این پروژه بیشتر بر چالش‌های شناسایی ریسک‌های شرعی و فنی، به‌ویژه در محصولات فرآوری‌شده، تمرکز دارد (HERMES Project Report, 2020)

در دانشگاه‌ها، فعالیت‌ها پراکنده اما روبه‌رشد است. برای مثال، دانشگاه‌های آلمان در رشته‌های علوم غذایی، مهندسی زیستی، حقوق تجارت و مطالعات فرهنگی پروژه‌هایی درباره مواد اولیه جایگزین، ژلاتین حلال، حقوق مصرف‌کننده مسلمان و نحوه برچسب‌گذاری محصولات انجام داده‌اند. این پژوهش‌ها اغلب از سمت صنعت یا نهادهای گواهی‌دهنده سفارش داده می‌شود، نه از سوی ساختار دولتی، و همین ویژگی باعث می‌شود رویکرد آلمان نسبتاً بازارمحور و تقاضامحور باقی بماند (Zhang & Miele,2022)

اگرچه در آلمان برنامه رسمی «Studies in Halal» وجود ندارد، اما حضور جمعیت بزرگ مسلمان و رشد صنایع غذایی باعث شده برخی دانشگاه‌ها کارگاه‌ها، دوره‌های کوتاه‌مدت و پروژه‌های مشترک درباره حقوق شرعی، کیفیت غذا و مقررات اتحادیه اروپا برگزار کنند. علاوه بر این، نهادهای گواهی‌دهنده مانند Halal Control GmbH گاهی در قالب نشست‌های تخصصی یا دوره‌های آموزشی، مباحث مربوط به استانداردسازی و بازرسی محصولات حلال را ارائه می‌کنند.

به‌طور کلی، آموزش و پژوهش در حوزه حلال در آلمان ساختاری غیرمتمرکز، تخصص‌محور و مبتنی بر نیاز صنعت دارد. نبود سیاست‌گذاری متمرکز باعث شده دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی با آزادی بیشتری وارد این حوزه شوند، اما از سوی دیگر منجر شده که فعالیت‌ها پراکنده باشد و چارچوب نهادی یکپارچه شکل نگیرد. با این حال، پیوند میان صنعت، نهادهای گواهی‌دهی و مراکز تحقیقاتی، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه دانش فنی و استانداردهای کاربردی در اکوسیستم حلال آلمان فراهم کرده است.

چالش‌ها و فرصت‌ها

فرصت ها	چالش ها	ابعاد تحلیلی
انعطاف‌پذیری نهادی و امکان سازگاری سریع با استانداردهای بین‌المللی؛ استفاده از چارچوب‌های قدرتمند مقررات غذایی اتحادیه اروپا	نبود چارچوب رسمی دولتی برای صنعت حلال و اتکای کامل به خودتنظیمی نهادهای خصوصی؛ عدم وجود سیاست ملی مشخص برای توسعه بازار حلال	حکمرانی
تجربه بالای برخی نهادهای آلمانی در صدور گواهی صادراتی و پذیرش آن در بازارهای بین‌المللی	تعدد نهادهای صدور گواهی و نبود نظام یکپارچه اعتباربخشی در سطح ملی؛ تفاوت در معیارهای صدور گواهی میان مؤسسات	نهادهای گواهی دهی
امکان همگرایی با استانداردهای OIC/SMIIC و همچنین سازگاری با مقررات ایمنی غذای اتحادیه اروپا	نبود استاندارد ملی حلال و وابستگی به استانداردهای خارجی یا سازمان‌های بین‌المللی	استانداردها و مقررات
ظرفیت بالای صنایع غذایی آلمان، زیرساخت‌های پیشرفته تولید و امکان توسعه صادرات به بازارهای مسلمان	سهم محدود تولیدکنندگان آلمانی در بازار جهانی حلال و تمرکز بیشتر بر بازار داخلی اروپا	صنعت و تولید
توان بالای آلمان در حوزه FoodTech، آزمایشگاه‌های پیشرفته و توسعه فناوری‌های ردیابی و کنترل کیفیت	پراکندگی پروژه‌های فناورانه مرتبط با حلال و نبود برنامه ملی متمرکز	فناوری و نوآوری
جمعیت قابل توجه مسلمانان در آلمان و اروپا و رشد تقاضا برای محصولات حلال	حساسیت‌های اجتماعی و سیاسی نسبت به ذبح حلال در برخی ایالت‌ها؛ آگاهی محدود بخشی از مصرف‌کنندگان	بازار مصرف
ظرفیت بالای دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی برای توسعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در علوم غذایی و زنجیره تأمین	نبود رشته دانشگاهی رسمی در مطالعات حلال و پراکندگی فعالیت‌های علمی	آموزش و پژوهش

فناوری و نوآوری حلال

در آلمان، فناوری و نوآوری در صنعت حلال اغلب در تقاطع سه حوزه شکل می‌گیرد: ایمنی غذا، ردیابی زنجیره تأمین و کنترل کیفیت. از آنجا که صنعت حلال در این کشور فاقد ساختار رسمی دولتی است، نوآوری‌ها بیشتر از سوی شرکت‌های خصوصی، آزمایشگاه‌های تخصصی و مراکز پژوهشی بزرگ هدایت می‌شود. این وضعیت سبب شده نگاه آلمان به فناوری‌های حلال، بیشتر علم‌محور، فنی و مبتنی بر استانداردهای عمومی اروپا باشد، نه رویکرد فقه‌محور کشورهای اسلامی (Fischer,2020) .

یکی از مهم‌ترین حوزه‌های نوآوری، توسعه سامانه‌های ردیابی و شفافیت زنجیره تأمین است. با پیچیده‌تر شدن ترکیبات مواد غذایی و استفاده از افزودنی‌های متعدد، تضمین حلال بودن محصول تنها از طریق بازرسی سنتی ممکن نیست. به همین دلیل، برخی شرکت‌ها و نهادهای تحقیقاتی آلمان از فناوری‌هایی مانند Blockchain-based Traceability برای ثبت هر مرحله از تولید، حمل، نگهداری و فرآوری محصولات استفاده می‌کنند. این سامانه‌ها به نهادهای گواهی‌دهنده اجازه می‌دهد منشأ مواد اولیه و تغییرات فرایندی را با دقت بالاتر ارزیابی کنند (Meyer & Schulz,2021).

در کنار ردیابی دیجیتال، Halal Forensics نیز در آلمان در حال توسعه است. این حوزه که ترکیبی از علوم غذایی، زیست‌فناوری و تحلیل‌های آزمایشگاهی است، روش‌هایی برای تشخیص وجود الکل، ژلاتین غیرحلال یا ترکیبات مشکوک ارائه می‌دهد. آزمایشگاه‌های پژوهشی وابسته به مؤسساتی مانند Fraunhofer از روش‌هایی همچون Mass Spectrometry، DNA Barcoding و Isotopic Analysis استفاده می‌کنند تا بتوانند محصولات پیچیده‌تر—به‌ویژه در صنایع شیرینی، گوشت فرآوری‌شده و مواد اولیه آرایشی را با دقت بیشتری ارزیابی کنند (Fraunhofer Institute,2021)

یکی دیگر از حوزه‌های رشد، توسعه فناوری‌های جایگزین برای تولید مواد اولیه حلال است. از جمله، پژوهش‌هایی در زمینه پروتئین‌های گیاهی جایگزین (Plant-based Proteins)، ژلاتین حلال مبتنی بر منابع دریایی، آنزیم‌های صنعتی حلال و ترکیبات میکروبی مجاز صورت گرفته است. بخشی از این تحقیقات در همکاری با صنعت انجام می‌شود، زیرا شرکت‌های آلمانی به بازارهای خاورمیانه و آسیای جنوب شرقی چشم دوخته‌اند و به دنبال دستیابی به استانداردهای پذیرفته‌شده جهانی هستند. (Dinar Standard, 2022)

در سال‌های اخیر، شرکت‌های فعال در حوزه Food Tech و Agri Tech نیز وارد بخش حلال شده‌اند. این شرکت‌ها با توسعه پلتفرم‌های دیجیتال، امکان پایش گواهی‌ها، کنترل زنجیره تأمین و ارتباط بین تولیدکنندگان و نهادهای گواهی‌دهنده را فراهم می‌کنند. برخی استارتاپ‌ها حتی سامانه‌های «گواهی‌دهی نیمه‌خودکار» طراحی کرده‌اند که بخشی از مراحل ممیزی مستندسازی را از طریق ردیابی دیجیتال تکمیل می‌کند. این رویکرد با توجه به بزرگی بازار مصرف‌کنندگان مسلمان در اروپا، فرصت جدیدی برای گسترش خدمات فنی حلال ایجاد کرده است (Zhang & Miele,2022) .

در مجموع، فناوری و نوآوری در صنعت حلال آلمان از مسیر پژوهش‌های علمی، آزمایشگاه‌های تخصصی و استارتاپ‌های فناورانه پیش می‌رود و کمتر تحت تأثیر سیاست‌های دولتی است. این رویکرد سبب شده تمرکز اصلی بر دقت علمی، قابلیت ردیابی و استانداردهای کیفیت باشد؛ ویژگی‌هایی که در تعامل با بازارهای جهانی و نهادهای گواهی‌دهنده بین‌المللی اهمیت زیادی دارد.

برزیل

ساختار حاکمیت و تنظیم‌گری

برزیل یکی از مهم‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات حلال در جهان محسوب می‌شود و بخش قابل توجهی از صادرات مواد غذایی این کشور به بازارهای مسلمان در خاورمیانه و جنوب شرق آسیا اختصاص دارد. با وجود این، صنعت حلال در برزیل تحت یک ساختار دولتی متمرکز اداره نمی‌شود و بیشتر در چارچوب مقررات عمومی ایمنی غذا، تجارت بین‌الملل و نظارت دامپزشکی فعالیت می‌کند. دولت برزیل از طریق نهادهایی مانند وزارت کشاورزی، دامپروری و تأمین غذا (MAPA) بر فرآیندهای بهداشتی و صادراتی نظارت دارد، در حالی که ارزیابی انطباق با الزامات شرعی حلال عمدتاً توسط مؤسسات گواهی‌دهنده خصوصی انجام می‌شود (MAPA,2022) .

نقش دولت در این حوزه بیشتر به تسهیل تجارت ونظارت بهداشتی محدود است. برای مثال، مقررات سخت‌گیرانه بهداشتی در صنعت دام و طیور و نظام دقیق بازرسی کشتارگاه‌ها باعث شده محصولات برزیلی از نظر استانداردهای سلامت غذایی در سطح بالایی قرار داشته باشند؛ موضوعی که اعتماد بازارهای مسلمان را نیز تقویت کرده است. در عین حال، دولت از طریق توافق‌های تجاری و همکاری‌های دیپلماتیک با کشورهای اسلامی، زمینه گسترش صادرات محصولات حلال را فراهم می‌کند. (Thomson. Reuters & Dinar Standard, 2022)

از سوی دیگر، ساختار حکمرانی صنعت حلال در برزیل به‌شدت صادرات‌محور است. بسیاری از سیاست‌های حمایتی در بخش کشاورزی و دامپروری به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که تولیدکنندگان بتوانند نیاز بازارهای خارجی، به‌ویژه کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی، را تأمین کنند. به همین دلیل، شرکت‌های بزرگ صنایع غذایی برزیل از ابتدای فرآیند تولید تا مرحله صادرات، الزامات حلال را در زنجیره تأمین خود در نظر می‌گیرند.

در مجموع، حکمرانی صنعت حلال در برزیل بر پایه ترکیب نظارت دولتی در حوزه ایمنی غذا و نقش محوری نهادهای خصوصی در صدور گواهی حلال شکل گرفته است. این مدل باعث شده برزیل بدون داشتن جمعیت مسلمان قابل توجه، به یکی از بزرگ‌ترین تأمین‌کنندگان محصولات حلال در بازار جهانی تبدیل شود.

در برزیل، «حلال» در قالب یک نظام تنظیم‌گری اختصاصی دولتی تعریف نشده است، بلکه در چارچوب کلی قوانین ایمنی غذا، بهداشت و صادرات مواد غذایی اداره می‌شود.
دو سطح اصلی دخیل‌اند:

سطح دولتی:

وزارت کشاورزی، دامپروری و تأمین غذا (MAPA) که بر کشتارگاه‌ها، صادرات محصولات دامی و رعایت استانداردهای بهداشتی نظارت می‌کند.

نهادهای بازرگانی و ترویج صادرات مانند Apex Brasil که در پروژه‌های توسعه بازار حلال مشارکت دارند.

سطح خصوصی و صنفی:

اتاق بازرگانی عرب ـ برزیل (ABCC) که نقش کلیدی در اتصال تولیدکنندگان برزیلی به بازار کشورهای عربی و اسلامی دارد و پروژه‌های خاصی مانند Halal do Brasil را هدایت می‌کند.

در واقع، حاکمیت حلال در برزیل ترکیبی از نظارت دولتی بر ایمنی غذا و خودتنظیمی صنعت در حوزه الزامات شرعی است.

شکل ساختار حکمرانی صنعت حلال در برزیل و نقش نهادهای دولتی و خصوصی در توسعه صادرات محصولات حلال

نهادهای گواهی‌دهی

هسته اصلی مشروعیت حلال در برزیل را نهادهای خصوصی گواهی‌دهی تشکیل می‌دهند که تحت نظارت فنی و فقهی علما و شوراهای اسلامی فعالیت می‌کنند. مهم‌ترین ویژگی‌های این نهادها:

ساختار حقوقی خصوصی، با هویت اسلامی (انجمن‌ها و مراکز اسلامی).

استقرار دفاتر در سائوپائولو و سایر ایالت‌های صنعتی.

همکاری نزدیک با کشتارگاه‌های بزرگ و شرکت‌های چندملیتی تولیدکننده گوشت مرغ، گاو و فرآورده‌های پروتئینی.

برخی از این نهادها دارای تأییدیه رسمی از سوی کشورهایی چون مالزی، امارات و عربستان هستند و گواهی‌های آن‌ها در بازار شورای همکاری خلیج فارس (GCC) و سایر کشورهای OIC پذیرفته می‌شود.

توضیحات بیش تر درباره نهاد های این کشور شمامل موارد زیر خواهد بود.در برزیل، صدور گواهی حلال عمدتاً توسط نهادهای خصوصی و سازمان‌های اسلامی انجام می‌شود و دولت نقش مستقیمی در ارزیابی شرعی محصولات ندارد. این نهادها با نظارت بر فرآیند تولید، کشتار، فرآوری و بسته‌بندی محصولات، اطمینان حاصل می‌کنند که محصولات غذایی و سایر کالاها مطابق با الزامات شریعت اسلامی تولید شده‌اند. به دلیل ماهیت صادرات‌محور صنعت حلال در برزیل، بسیاری از این مؤسسات ارتباط گسترده‌ای با نهادهای نظارتی و سازمان‌های اسلامی در کشورهای واردکننده، به‌ویژه در خاورمیانه و جنوب شرق آسیا، دارند.

یکی از مهم‌ترین نهادهای گواهی‌دهنده در این کشور FAMBRAS Halal (Federation of Muslim Associations in Brazil) است. این سازمان که ریشه در جامعه مسلمانان برزیل دارد، از دهه ۱۹۸۰ در حوزه صدور گواهی حلال فعالیت می‌کند و امروزه یکی ازمعتبرترین مؤسسات گواهی‌دهی در آمریکای لاتین محسوب می‌شود. FAMBRAS با نظارت بر کشتارگاه‌ها، صنایع غذایی و شرکت‌های صادراتی، فرآیندهای تولید را با استانداردهای حلال تطبیق می‌دهد و گواهی‌های صادرشده توسط آن در بسیاری از کشورهای اسلامی پذیرفته می‌شود (FAMBRAS Halal,2023).

نهاد مهم دیگر CDIAL Halal (Centro de Divulgação do Islam para América Latina) است که در سال‌های اخیر نقش قابل توجهی در توسعه بازار حلال برزیل ایفا کرده است. این سازمان علاوه بر صدور گواهی حلال برای صنایع غذایی، در زمینه آموزش الزامات حلال به شرکت‌ها، نظارت بر زنجیره تأمین و توسعه همکاری‌های بین‌المللی با نهادهای اسلامی فعالیت می‌کند. CDIAL Halal با بسیاری از کشتارگاه‌های بزرگ برزیل همکاری دارد و گواهی‌های آن در کشورهای مختلف اسلامی مورد پذیرش قرار گرفته است (CDIAL Halal,2022) .

علاوه بر این دو نهاد اصلی، مؤسسات دیگری نیز در حوزه صدور گواهی حلال در برزیل فعال هستند که از جمله آن‌ها می‌توان به SIILHalal (Islamic Dissemination Center for Latin America – Halal Certification) و Halal Brazil اشاره کرد. این نهادها معمولاً با همکاری بازرسان شرعی و متخصصان صنایع غذایی، فرآیند تولید را در مراحل مختلف بررسی می‌کنند تا از انطباق کامل آن با استانداردهای حلال اطمینان حاصل شود.

در مجموع، نظام گواهی‌دهی حلال در برزیل بر پایه فعالیت چندین نهاد خصوصی تخصصی شکل گرفته است که هر یک با ایجاد شبکه‌ای از بازرسان، کارشناسان شرعی و متخصصان صنایع غذایی، فرآیندهای تولید و صادرات را پایش می‌کنند. همکاری گسترده این نهادها با شرکت‌های بزرگ صنایع غذایی و همچنین با سازمان‌های اسلامی در کشورهای واردکننده، نقش مهمی در تثبیت جایگاه برزیل به عنوان یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان محصولات حلال در جهان داشته است .

(Dinar Standard,2022; Thomson & Reuters 2022 )

استانداردها و همگرایی بین‌المللی

برخلاف بسیاری از کشورهای اسلامی که دارای استانداردهای ملی رسمی و یکپارچه برای محصولات حلال هستند، در برزیل چارچوب استانداردسازی حلال عمدتاً بر پایه سازوکارهای نهادی بخش خصوصی و الزامات بازارهای مقصد شکل گرفته است. در این کشور، استانداردهای حلال نه از طریق یک نظام دولتی متمرکز، بلکه عمدتاً از طریق نهادهای خصوصی صدور گواهی حلال و در تعامل با الزامات فقهی و فنی کشورهای واردکننده تعریف و اجرا می‌شوند. چنین ساختاری موجب شده است که نظام استانداردسازی حلال در برزیل ماهیتی انعطاف‌پذیر و تا حد زیادی بازارمحور پیدا کند (Lever & Miele, 2012).

نهادهای گواهی‌دهی حلال در برزیل، از جمله FAMBRAS Halal و CDIAL Halal، نقش اصلی را در تدوین و اجرای الزامات فنی و شرعی مربوط به تولید محصولات حلال ایفا می‌کنند. این نهادها با استناد به منابع فقه اسلامی و همچنین استانداردهای بین‌المللی مرتبط با صنعت غذا، چارچوب‌های نظارتی لازم برای کشتار، فرآوری، بسته‌بندی و زنجیره تأمین محصولات حلال را تعریف کرده و بر اجرای آن‌ها در واحدهای تولیدی و کشتارگاهی نظارت می‌کنند. هدف اصلی از این فرآیند، تضمین انطباق محصولات صادراتی برزیل با الزامات شرعی و استانداردهای مورد قبول در بازارهای اسلامی است (FAMBRAS,2023).

در سطح بین‌المللی نیز نهادهای گواهی‌دهی برزیلی تلاش کرده‌اند از طریق همکاری با سازمان‌ها و شبکه‌های استانداردسازی حلال، اعتبار گواهی‌های صادرشده در این کشور را در بازارهای جهانی تقویت کنند. در این راستا، برخی از این نهادها با سازمان‌هایی مانند مؤسسه استاندارد و اندازه‌شناسی کشورهای اسلامی (SMIIC) و نیز نهادهای ملی حلال در کشورهای واردکننده همکاری دارند. چنین همکاری‌هایی نقش مهمی در پذیرش گواهی‌های حلال صادرشده در برزیل در بازارهای مهمی مانند کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، مالزی و اندونزی ایفا می‌کند (SMIIC,2022).

به طور کلی، ساختار استانداردسازی حلال در برزیل را می‌توان نمونه‌ای از یک الگوی صادرات‌محور در حکمرانی صنعت حلال دانست؛ الگویی که در آن الزامات تولید و صدور گواهی حلال تا حد زیادی بر اساس نیازها و استانداردهای بازارهای هدف تنظیم می‌شود. این رویکرد سبب شده است که تولیدکنندگان و صادرکنندگان برزیلی بتوانند محصولات خود را با الزامات متنوع کشورهای مقصد تطبیق داده و جایگاه قابل توجهی در تجارت جهانی محصولات حلال، به‌ویژه در حوزه صادرات گوشت و فرآورده‌های دامی، به دست آورند. (Lever & Miele, 2012; FAMBRAS, 2023)

زنجیره ارزش

زنجیره ارزش صنعت حلال در برزیل عمدتاً بر پایه تولید گسترده محصولات دامی، زیرساخت‌های صنعتی پیشرفته در حوزه فرآوری مواد غذایی و شبکه گسترده صادراتی شکل گرفته است. این کشور به عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان گوشت در جهان، توانسته است با انطباق فرآیندهای تولیدی خود با الزامات شریعت اسلامی، جایگاه مهمی در بازار جهانی محصولات حلال به دست آورد. در این چارچوب، زنجیره ارزش حلال در برزیل شامل چند مرحله اصلی از تأمین مواد اولیه تا صادرات به بازارهای اسلامی است.

نخستین حلقه این زنجیره به تأمین دام و مواد اولیه مربوط می‌شود. برزیل به دلیل برخورداری از منابع طبیعی گسترده، مراتع وسیع و صنعت دامپروری پیشرفته، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گوشت گاو و مرغ در جهان محسوب می‌شود. این ظرفیت تولیدی، پایه اصلی توسعه صنعت حلال در این کشور را فراهم کرده است. بسیاری از شرکت‌های بزرگ تولیدکننده گوشت در برزیل، بخشی از تولیدات خود را به محصولات حلال اختصاص داده‌اند تا بتوانند در بازارهای کشورهای اسلامی حضور داشته باشند. (Lever & Miele,2012)

مرحله بعدی در زنجیره ارزش، فرآیند کشتار و فرآوری حلال است. در کشتارگاه‌های صادرکننده محصولات حلال، فرآیند ذبح مطابق با الزامات شرعی اسلام و تحت نظارت ناظران مسلمان انجام می‌شود. حضور ناظران شرعی، قرائت نام خدا هنگام ذبح و رعایت الزامات بهداشتی و شرعی از جمله مهم‌ترین اصولی است که در این مرحله رعایت می‌شود. این نظارت‌ها معمولاً توسط نهادهای گواهی‌دهی حلال مانند FAMBRAS Halal و CDIAL Halal انجام می‌گیرد (FAMBRAS,2023).

در مرحله بعد، فرآوری، بسته‌بندی و برچسب‌گذاری محصولات حلال انجام می‌شود. در این مرحله، شرکت‌های تولیدکننده موظف هستند از مواد اولیه، افزودنی‌ها و فرآیندهایی استفاده کنند که با الزامات حلال سازگار باشند. همچنین محصولات تولیدی با نشان یا گواهی حلال برچسب‌گذاری می‌شوند تا برای مصرف‌کنندگان و واردکنندگان در بازارهای هدف قابل شناسایی باشند.

حلقه مهم دیگر در این زنجیره، نظام صدور گواهی حلال و نظارت بر انطباق است. نهادهای گواهی‌دهی در برزیل با انجام بازرسی‌های دوره‌ای، ممیزی فرآیندهای تولید و ارزیابی زنجیره تأمین، اطمینان حاصل می‌کنند که محصولات تولیدی با الزامات حلال مطابقت دارند. صدور این گواهی‌ها نقش اساسی در پذیرش محصولات برزیلی در بازارهای اسلامی ایفا می‌کند.

در نهایت، صادرات و لجستیک بین‌المللی آخرین مرحله در زنجیره ارزش صنعت حلال برزیل را تشکیل می‌دهد. بخش عمده محصولات حلال تولید شده در این کشور به بازارهای خارجی صادر می‌شود و کشورهای خاورمیانه، شمال آفریقا و جنوب شرق آسیا از مهم‌ترین مقاصد صادراتی آن به شمار می‌روند. زیرساخت‌های قوی حمل‌ونقل، بنادر بزرگ و شبکه توزیع جهانی، امکان انتقال سریع و گسترده این محصولات به بازارهای هدف را فراهم کرده است.

به طور کلی، زنجیره ارزش صنعت حلال در برزیل بر پایه یک مدل صادرات‌محور شکل گرفته است که در آن ظرفیت‌های گسترده تولیدی داخلی با نظام گواهی‌دهی حلال و شبکه‌های تجاری بین‌المللی پیوند خورده‌اند. این ترکیب موجب شده است که برزیل به یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان محصولات حلال، به‌ویژه گوشت و فرآورده‌های دامی، در بازار جهانی تبدیل شود 2 ; Lever & Miele, 2023 )201 FAMBRAS,)

محصولات و خدمات

برزیل به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات پروتئینی در جهان، جایگاه مهمی در بازار جهانی محصولات حلال دارد. ساختار صنعت حلال در این کشور عمدتاً بر تولید و صادرات محصولات غذایی، به‌ویژه گوشت و فرآورده‌های دامی، متمرکز است. در این میان، گوشت مرغ و گوشت گاو سهم قابل توجهی از صادرات محصولات حلال برزیل را تشکیل می‌دهند و بخش مهمی از تولید این محصولات با رعایت الزامات شرعی و تحت نظارت نهادهای گواهی‌دهنده حلال انجام می‌شود. به همین دلیل، برزیل در سال‌های اخیر به یکی از تأمین‌کنندگان اصلی گوشت حلال برای بازارهای خاورمیانه و کشورهای اسلامی تبدیل شده است. )2023; Dinar Standard, 2023 (ABPA

علاوه بر گوشت تازه، طیف گسترده‌ای از محصولات غذایی فرآوری‌شده نیز در چارچوب استانداردهای حلال در برزیل تولید می‌شود. این محصولات شامل فرآورده‌های گوشتی، غذاهای نیمه‌آماده، محصولات بسته‌بندی‌شده و برخی محصولات کشاورزی است که با هدف پاسخگویی به تقاضای بازارهای مسلمان تولید و صادر می‌شوند. بسیاری از شرکت‌های بزرگ صنایع غذایی برزیل با ایجاد خطوط تولید اختصاصی برای محصولات حلال و همکاری با نهادهای گواهی‌دهنده، توانسته‌اند دسترسی خود به بازارهای کشورهای اسلامی را تقویت کنند (ApexBrasil,2023 ; ABPA 2023) .

در کنار تولید محصولات غذایی، مجموعه‌ای از خدمات نیز در چارچوب اکوسیستم صنعت حلال در برزیل شکل گرفته است. از مهم‌ترین این خدمات می‌توان به صدور گواهی حلال، بازرسی و نظارت شرعی در فرایند ذبح و تولید، خدمات آزمایشگاهی، مشاوره در زمینه انطباق با استانداردهای حلال و همچنین خدمات لجستیک و صادرات اشاره کرد. نهادهای گواهی‌دهنده‌ای مانند FAMBRAS Halal و CDIAL Halal در این زمینه نقش مهمی ایفا می‌کنند و با نظارت بر فرآیندهای تولید و صادرات، اطمینان بازارهای مقصد از رعایت الزامات حلال را تقویت می‌کنند (FAMBRAS Halal,2021; CDIAL Halal2022) .

در مجموع، ساختار محصولات و خدمات حلال در برزیل نشان‌دهنده یک اکوسیستم صادرات‌محور است که در آن تمرکز اصلی بر تولید محصولات غذایی حلال و ارائه خدمات مرتبط با گواهی‌دهی و نظارت قرار دارد. این ساختار به برزیل امکان داده است تا سهم قابل توجهی از بازار جهانی محصولات حلال را در اختیار بگیرد و به یکی از تأمین‌کنندگان اصلی محصولات حلال برای کشورهای مسلمان تبدیل شود. (Dinar Standard,2023)

آموزش و پژوهش

آموزش و پژوهش در حوزه صنعت حلال در برزیل عمدتاً در ارتباط با نیازهای صادراتی این کشور و توسعه ظرفیت‌های فنی و استانداردی در زنجیره تولید مواد غذایی شکل گرفته است. با توجه به جایگاه برزیل به‌عنوان یکی از تأمین‌کنندگان اصلی محصولات حلال در بازارهای جهانی، توجه به آموزش نیروی انسانی، ارتقای دانش فنی در فرآیندهای تولید و آشنایی با الزامات شرعی و استانداردهای حلال از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

در این زمینه، برخی نهادهای گواهی‌دهنده حلال در برزیل نقش مهمی در ارائه آموزش‌های تخصصی ایفا می‌کنند. سازمان‌هایی مانند FAMBRAS Halal و CDIAL Halal علاوه بر فعالیت در حوزه صدور گواهی، دوره‌های آموزشی و کارگاه‌های تخصصی برای تولیدکنندگان، صادرکنندگان و مدیران صنایع غذایی برگزار می‌کنند. این آموزش‌ها معمولاً شامل موضوعاتی مانند الزامات فقهی ذبح حلال، استانداردهای بین‌المللی حلال، الزامات بهداشتی و کیفی در تولید مواد غذایی و همچنین فرآیندهای اخذ گواهی حلال است (FAMBRAS Halal,2021; CDIAL Halal2022)

علاوه بر این، برخی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی در برزیل نیز به‌طور غیرمستقیم در توسعه دانش مرتبط با صنعت حلال مشارکت دارند. این مشارکت بیشتر در قالب پژوهش‌های مرتبط با ایمنی غذایی، فناوری‌های فرآوری گوشت، کنترل کیفیت و استانداردهای صادراتی انجام می‌شود. چنین پژوهش‌هایی می‌توانند به بهبود فرآیندهای تولید و افزایش قابلیت انطباق محصولات غذایی برزیل با الزامات بازارهای بین‌المللی، از جمله بازارهای حلال، کمک کنند (Apex Brasil,2023; DinarStandard2022).

در مجموع، اگرچه آموزش و پژوهش حلال در برزیل نسبت به برخی کشورهای اسلامی دارای ساختار دانشگاهی گسترده و تخصصی نیست، اما از طریق همکاری میان نهادهای گواهی‌دهی، صنایع غذایی و برخی مراکز علمی، ظرفیت‌های دانشی و فنی لازم برای توسعه و پشتیبانی از صادرات محصولات حلال در این کشور شکل گرفته است.

چالش‌ها و فرصت‌ها

فرصت ها	چالش ها	ابعاد تحلیلی
انعطاف پذیری نهادی و امکان تعامل سریع با بازارهای بین المللی و الزامات کشورهای وارد کننده	نبود یک نظام حکمرانی متمرکز دولتی برای مدیریت صنعت حلال و اتکای زیاد به نهادهای خصوصی گواهی دهی	ساختار حکمرانی
تجربه گسترده نهادها گواهی دهنده برزیلی در همکاری با کشور های اسلامی و پذیرش بین المللی گواهی های حلال برزیل	تنوع نهاد ها گواهی دهنده و تفاوت در الزامت برخی بازار های مقصد که می‌تواند پیچیدگی هایی برای صادرکنندگان ایجاد کند	استانداردها و گواهی دهی
توسعه زیر ساخت های لجستیک صادراتی و تجربه گسترده در مدیریت زنجیره تامین جهانی مواد غذایی	فاصله جغرافیایی زیاد با بازار های اصلی مسامان و وابستگی بالا به حمل و نقل دریایی	زنجیره تامین
تقاضای رو به رشد جهانی بریا محصولات حلال و جایگاه تثبیت شده برزیل در صادرات گوشت حلال	رقابت فزاینده از سوی کشورهایی ماندد استرالیا، هند و تایلند در بازار محصولات حلال	بازار و تجارت
ظرفیت بالای صنایع غذایی برزیل در استفاده از فناوری های پیشرفته تولید و فرآوری	نیاز به سرمایه گذاری مستمر در فناوری های ردیابی، کنترل کیفیت و استاندارد های صادراتی	فناوری و نو‌آوری
همکاری مستمر نهاد های حلال برزیل با سازمان های اسلامی و تقویت اعتماد بازارهای مقصد	حساسیت برخی بازار های اسلامی نسبت به رعایت دقیق الزامات شرعی در فرآیند صنعتی	تصویر و اعتماد بازار

فناوری و نوآوری حلال

فناوری و نوآوری نقش مهمی در توسعه و رقابت‌پذیری صنعت حلال برزیل، به‌ویژه در بخش تولید و صادرات محصولات پروتئینی، ایفا می‌کند. با توجه به مقیاس گسترده تولید و اهمیت بازارهای بین‌المللی برای اقتصاد کشاورزی این کشور، شرکت‌های فعال در صنایع غذایی برزیل به‌طور گسترده از فناوری‌های نوین در حوزه فرآوری، کنترل کیفیت و مدیریت زنجیره تأمین استفاده می‌کنند. این فناوری‌ها به افزایش بهره‌وری تولید، تضمین ایمنی غذایی و همچنین انطباق با الزامات شرعی و استانداردهای بازارهای حلال کمک می‌کنند.

یکی از مهم‌ترین حوزه‌های نوآوری در صنعت حلال برزیل، استفاده از فناوری‌های پیشرفته در فرآیندهای کشتار و فرآوری گوشت است. کشتارگاه‌های صنعتی این کشور با بهره‌گیری از تجهیزات مدرن، سیستم‌های کنترل بهداشتی و نظارت دقیق بر مراحل تولید، تلاش می‌کنند ضمن رعایت استانداردهای بین‌المللی ایمنی غذایی، الزامات ذبح حلال را نیز رعایت کنند. این امر به‌ویژه برای صادرات به بازارهای حساس مانند کشورهای خاورمیانه و جنوب شرق آسیا اهمیت زیادی دارد (ABPA,2023; DinarStandard,2023) .

علاوه بر این، توسعه سیستم‌های ردیابی (Traceability) در زنجیره تأمین مواد غذایی از دیگر حوزه‌های مهم فناوری در صنعت حلال برزیل به شمار می‌رود. استفاده از سامانه‌های دیجیتال برای ثبت و پایش اطلاعات مربوط به منشأ دام، فرآیند تولید، حمل‌ونقل و صادرات، امکان نظارت دقیق‌تر بر رعایت استانداردهای بهداشتی و حلال را فراهم می‌کند. چنین سیستم‌هایی می‌توانند شفافیت زنجیره تأمین را افزایش داده و اعتماد بازارهای بین‌المللی به محصولات صادراتی برزیل را تقویت کنند (Apex Brasil,2022) .

همچنین در سال‌های اخیر برخی شرکت‌های بزرگ صنایع غذایی برزیل از فناوری‌های نوین در بسته‌بندی، نگهداری و لجستیک سردخانه‌ای استفاده کرده‌اند تا کیفیت محصولات غذایی در طول فرآیند صادرات حفظ شود. این نوآوری‌ها به‌ویژه در صادرات محصولات گوشتی به بازارهای دوردست اهمیت دارد و به برزیل کمک کرده است تا موقعیت خود را به‌عنوان یکی از تأمین‌کنندگان اصلی محصولات حلال در بازار جهانی حفظ کند (DinarStandard,2023).

در مجموع، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در حوزه‌های تولید، کنترل کیفیت، ردیابی زنجیره تأمین و لجستیک صادراتی، نقش مهمی در تقویت جایگاه برزیل در صنعت جهانی حلال ایفا می‌کند و امکان پاسخگویی مؤثر به الزامات بازارهای بین‌المللی را برای تولیدکنندگان این کشور فراهم می‌سازد.

امارات متحده عربی

ساختار حاکمیت و تنظیم‌گری

امارات متحده عربی طی دهه گذشته تلاش کرده است جایگاه خود را به عنوان یکی از مراکز جهانی تجارت و استانداردسازی محصولات حلال تثبیت کند. برخلاف برخی کشورهای اسلامی که صنعت حلال آنها بیشتر بر مصرف داخلی متمرکز است، رویکرد امارات به این صنعت عمدتاً تجاری و مبتنی بر نقش هاب منطقه‌ای و بین‌المللی است. به همین دلیل دولت این کشور با ایجاد نهادهای تخصصی، چارچوب‌های استانداردسازی و زیرساخت‌های لجستیکی تلاش کرده است اکوسیستمی منسجم برای توسعه اقتصاد حلال ایجاد کند.

در سطح حکمرانی، مهم‌ترین نهاد مسئول سیاست‌گذاری و تنظیم‌گری در حوزه حلال وزارت صنعت و فناوری پیشرفته امارات (Ministry of Industry and Advanced Technology – MoIAT) است. این وزارتخانه از طریق سیستم

Emirates Authority for Standardization and Metrology (ESMA) که اکنون در ساختار MoIAT ادغام شده، مسئول تدوین و اجرای استانداردهای ملی حلال و نظارت بر نظام گواهی‌دهی در کشور است. یکی از مهم‌ترین اقدامات این نهاد ایجاد طرح ملی حلال امارات (UAE Halal National Scheme) بوده است.

این نهاد چارچوبی رسمی برای استانداردسازی، اعتباربخشی و گواهی‌دهی محصولات و خدمات حلال فراهم می‌کند.

در کنار این ساختار تنظیم‌گری، امارات از طریق نهادهایی مانند Dubai Islamic Economy Development Centre (DIEDC) نیز به توسعه اقتصاد اسلامی و بازارهای حلال در سطح بین‌المللی می‌پردازد. این مرکز نقش مهمی در تدوین راهبردهای کلان برای تبدیل دبی به پایتخت اقتصاد اسلامی جهانی ایفا می‌کند و حوزه‌هایی مانند غذا، گردشگری، مالی اسلامی و تجارت حلال را در بر می‌گیرد.

به طور کلی، ساختار حکمرانی صنعت حلال در امارات را می‌توان مدل دولت‌محور با رویکرد تجارت جهانی دانست؛ مدلی که در آن دولت از طریق استانداردسازی، اعتباربخشی و ایجاد زیرساخت‌های لجستیکی و تجاری، زمینه توسعه بازار حلال و تبدیل کشور به هاب منطقه‌ای این صنعت را فراهم می‌کند. (; Dinar Standard,2022 2023( UAE Government

ساختار حاکمیت حلال در امارات بر محور نهادهای زیر استوار است:

وزارت صنعت و فناوری پیشرفته (MOIAT) – که جانشین نهادی «ESMA» (سازمان استانداردها و اندازه‌شناسی امارات) شده و مسئول سیاست‌گذاری، تدوین استانداردها و اعطای «نشان ملی حلال» است.

همکاری نزدیک با نهادهای امارتی مسئول کشتارگاه‌ها و شهرداری‌ها برای اجرای استانداردهای حلال (ثبت و نظارت بر کشتارگاه‌های مجاز).

در عمل، امارات نمونه‌ای از مدل حاکمیت حلال دولتی – تکنوکراتیک را ارائه می‌کند که در آن دولت فدرال، هم سیاست‌گذار و هم دروازه‌بان (Gatekeeper) اصلی اعتبار حلال است.

نهادهای گواهی‌دهی

نظام گواهی‌دهی حلال در امارات متحده عربی در قالب یک چارچوب نهادی متمرکز و دولت‌محور سازماندهی شده است که هدف اصلی آن تضمین یکپارچگی استانداردها، افزایش اعتماد مصرف‌کنندگان و تسهیل تجارت بین‌المللی محصولات حلال است. برخلاف بسیاری از کشورها که در آنها نهادهای گواهی‌دهی متعدد و عمدتاً خصوصی فعالیت می‌کنند، در امارات ساختار گواهی‌دهی در چارچوب طرح ملی حلال امارات (UAE Halal National Scheme) شکل گرفته و تحت نظارت مستقیم دولت اجرا می‌شود. این طرح در ابتدا توسط سازمان استاندارد و اندازه‌شناسی امارات (ESMA) طراحی شد و پس از ادغام این سازمان در وزارت صنعت و فناوری پیشرفته (MoIAT)، مدیریت آن در سطح ملی ادامه یافته است (MoIAT,2023).

در این ساختار، مرکز اعتباربخشی بین‌المللی امارات (Emirates International Accreditation Centre – EIAC) نقش محوری در ساماندهی نظام گواهی‌دهی ایفا می‌کند. EIAC به عنوان نهاد رسمی اعتباربخشی کشور، مسئول ارزیابی و تأیید صلاحیت سازمان‌های صادرکننده گواهی حلال است. این مرکز بر اساس استانداردهای بین‌المللی اعتباربخشی، به‌ویژه ISO/IEC 17065 برای نهادهای ارزیابی انطباق و همچنین استانداردهای OIC/SMIIC مربوط به محصولات و خدمات حلال، فرایند اعتباربخشی نهادهای گواهی‌دهی را انجام می‌دهد. از طریق این سازوکار، تنها سازمان‌هایی که الزامات فنی، شرعی و مدیریتی تعیین‌شده را رعایت کنند مجاز به صدور گواهی حلال برای محصولات یا خدمات خواهند بود (EIAC,2022).

یکی از ویژگی‌های مهم نظام گواهی‌دهی حلال در امارات، گسترش اعتباربخشی به نهادهای گواهی‌دهنده در سایر کشورها است. در عمل، بسیاری از شرکت‌های تولیدکننده مواد غذایی و محصولات حیوانی در کشورهای صادرکننده، برای دسترسی به بازار امارات باید گواهی حلال خود را از نهادهایی دریافت کنند که توسط EIAC اعتباربخشی شده‌اند. این رویکرد باعث شده است که نظام گواهی‌دهی امارات نه تنها در سطح داخلی بلکه در سطح بین‌المللی نیز نقش تنظیم‌گر ایفا کند و در شکل‌دهی به استانداردهای تجارت حلال اثرگذار باشد (COMCEC,2022).

از منظر حکمرانی نهادی، این مدل را می‌توان به عنوان یک نظام دو سطحی گواهی‌دهی تحلیل کرد. در سطح نخست، دولت از طریق وزارت صنعت و فناوری پیشرفته چارچوب‌های سیاستی و استانداردی را تعیین می‌کند. در سطح دوم، EIAC با اعتباربخشی و نظارت بر نهادهای گواهی‌دهی، اجرای این استانداردها را در زنجیره تأمین تضمین می‌کند. چنین ساختاری موجب شده فرایند صدور گواهی حلال در امارات از انسجام نهادی، شفافیت و قابلیت نظارت بالا برخوردار باشد و ریسک پراکندگی استانداردها که در برخی کشورها مشاهده می‌شود کاهش یابد (Dinar Standard,2023).

به طور کلی، نظام گواهی‌دهی حلال در امارات را می‌توان نمونه‌ای از الگوی حکمرانی متمرکز در صنعت حلال دانست که در آن دولت با اتکا به سازوکارهای استانداردسازی و اعتباربخشی، هم کیفیت محصولات را کنترل می‌کند و هم از این ابزار برای تقویت جایگاه کشور در تجارت جهانی حلال بهره می‌گیرد. این مدل در سال‌های اخیر به یکی از عوامل مهم تبدیل امارات، به‌ویژه شهر دبی، به یکی از مراکز اصلی تجارت و توزیع محصولات حلال در سطح بین‌المللی تبدیل شده است .

Thomson Reuters & DinarStandard, 2022))

استانداردها و همگرایی بین‌المللی

Thomson Reuters & DinarStandard, 2022))

مهم‌ترین استانداردهای حلال در امارات عبارت‌اند از:

UAE.S 2055-1: الزامات عمومی برای غذای حلال (General Requirements for Halal Food).

UAE.S 2055-2: الزامات عمومی برای نهادهای گواهی‌دهی حلال.

UAE.S 993: الزامات شرعی ذبح حیوانات بر اساس قواعد اسلامی.

مجموعه‌ای از استانداردهای هماهنگ با GSO 2055-1، GSO 2055-2 و GSO 2055-3 که در سطح شورای همکاری خلیج فارس تعمیم یافته‌اند.

این استانداردها از نظر محتوایی با استانداردهای OIC/SMIIC هم‌پوشانی دارند و امارات را در موقعیت «پل میان استانداردهای خلیجی و استانداردهای OIC/SMIIC» قرار می‌دهند.

زنجیره ارزش

زنجیره ارزش صنعت حلال در امارات متحده عربی در چارچوب راهبرد کلان این کشور برای توسعه اقتصاد اسلامی و تبدیل شدن به مرکز جهانی تجارت حلال شکل گرفته است. برخلاف برخی کشورهای تولیدکننده محصولات حلال که تمرکز اصلی آنها بر تولید مواد غذایی است، امارات نقش خود را بیشتر به‌عنوان هاب تجاری، لجستیکی و خدماتی در زنجیره ارزش جهانی حلال تعریف کرده است. به همین دلیل ساختار زنجیره ارزش در این کشور بیش از آنکه مبتنی بر تولید اولیه باشد، بر استانداردسازی، تجارت، توزیع و خدمات مرتبط با اقتصاد حلال استوار است (Dinar Standard,2023).

در سطح کلان، زنجیره ارزش صنعت حلال در امارات را می‌توان در پنج حلقه اصلی تحلیل کرد.

نخستین حلقه، تأمین مواد اولیه و تولید محصولات حلال است. امارات به دلیل محدودیت منابع کشاورزی و دامی، بخش قابل توجهی از مواد غذایی حلال مورد نیاز خود را از بازارهای بین‌المللی تأمین می‌کند. در نتیجه، بخش مهمی از فعالیت‌های مرتبط با حلال در این کشور به واردات محصولات حلال و نظارت بر انطباق آنها با استانداردهای شرعی و فنی اختصاص دارد. در این مرحله، نظام استانداردهای ملی و سازوکارهای گواهی‌دهی نقش مهمی در کنترل کیفیت و انطباق محصولات ایفا می‌کنند. (COMCEC,2022)

حلقه دوم زنجیره ارزش، فرایندهای گواهی‌دهی و ارزیابی انطباق است. در این مرحله، نهادهای گواهی‌دهنده تحت نظارت مرکز اعتباربخشی امارات (EIAC) فرایندهای تولید، مواد اولیه و زنجیره تأمین را بررسی می‌کنند تا اطمینان حاصل شود که محصولات با الزامات استانداردهای حلال مطابقت دارند. این سازوکار نه تنها برای تولیدکنندگان داخلی بلکه برای بسیاری از صادرکنندگان خارجی که قصد ورود به بازار امارات را دارند نیز اعمال می‌شود (EIAC,2022).

حلقه سوم، لجستیک و توزیع محصولات حلال است. امارات به دلیل موقعیت جغرافیایی و زیرساخت‌های پیشرفته حمل‌ونقل، یکی از مراکز اصلی تجارت مجدد (re‑export) در منطقه محسوب می‌شود. بنادر و مناطق آزاد تجاری، به‌ویژه در دبی، نقش مهمی در انتقال و توزیع محصولات حلال به بازارهای خاورمیانه، آفریقا و جنوب آسیا ایفا می‌کنند. توسعه زیرساخت‌های لجستیکی تخصصی برای محصولات حلال، از جمله انبارداری و حمل‌ونقل منطبق با الزامات شرعی، یکی از بخش‌های مهم زنجیره ارزش در این کشور است (Thomson Reuters & Dinar Standard,2022).

حلقه چهارم، بازار و تجارت محصولات و خدمات حلال است. امارات با بهره‌گیری از زیرساخت‌های تجاری پیشرفته و سیاست‌های اقتصادی باز، به یکی از مراکز مهم تجارت محصولات حلال در منطقه تبدیل شده است. نمایشگاه‌های بین‌المللی، مراکز توزیع و شبکه‌های تجاری گسترده در دبی و ابوظبی موجب شده این کشور نقش مهمی در اتصال تولیدکنندگان جهانی به بازارهای مصرف در کشورهای اسلامی ایفا کند (DIEDC,2021).

حلقه پنجم زنجیره ارزش، خدمات پشتیبان اقتصاد حلال است که شامل حوزه‌هایی مانند مالی اسلامی، گردشگری حلال، خدمات آموزشی و مشاوره‌ای می‌شود. در این زمینه، ابتکاراتی مانند «مرکز توسعه اقتصاد اسلامی دبی» (DIEDC) با هدف توسعه اکوسیستم اقتصاد اسلامی و حمایت از صنایع مرتبط با حلال شکل گرفته‌اند. این خدمات پشتیبان به توسعه یک اکوسیستم گسترده برای اقتصاد حلال در امارات کمک کرده‌اند و نقش این کشور را در سطح بین‌المللی تقویت کرده‌اند (DIEDC,2021) .

در مجموع، تحلیل زنجیره ارزش صنعت حلال در امارات نشان می‌دهد که این کشور الگوی متفاوتی از توسعه صنعت حلال را دنبال می‌کند. در حالی که بسیاری از کشورهای مسلمان تمرکز خود را بر تولید محصولات حلال قرار داده‌اند، امارات با تمرکز بر استانداردسازی، تجارت، لجستیک و خدمات اقتصاد اسلامی تلاش کرده است جایگاه خود را به عنوان یکی از مراکز جهانی مدیریت و توزیع محصولات حلال تثبیت کند. این رویکرد موجب شده امارات در زنجیره ارزش جهانی حلال نقشی فراتر از یک تولیدکننده ایفا کرده و به یکی از گره‌های اصلی شبکه تجارت حلال در جهان تبدیل شود ( ; COMCEC, 2023 2022DinarStandard,).

زنجیره ارزش حلال در امارات بیشتر خدمات‌محور و تجاری – لجستیکی است تا تولیدی:

واردات و توزیع مجدد: امارات (به‌ویژه دبی و جبل‌علی) هاب منطقه‌ای ورود و توزیع مجدد محصولات حلال به سایر کشورهای GCC و فراتر از آن است.

کشتارگاه‌های مجاز: لیست کشتارگاه‌های ثبت‌شده تحت استانداردهای UAE.S و GSO 993 برای تأمین نیاز داخلی و صادرات مجدد

لجستیک سرد، بنادر و مناطق آزاد: مناطق آزاد جافزا، KIZAD و دیگر نواحی صنعتی نقشی کلیدی در انبارش، فرآوری سبک و توزیع محصولات حلال دارند.

در این زنجیره، ارزش افزوده اصلی از مسیر خدمات بازرگانی، تأمین، برندسازی و لجستیک ایجاد می‌شود.

محصولات و خدمات

صنعت حلال در امارات متحده عربی تنها به تولید و عرضه مواد غذایی محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای گسترده از محصولات و خدمات مرتبط با اقتصاد اسلامی را در بر می‌گیرد. راهبرد توسعه اقتصاد اسلامی در این کشور باعث شده است که حوزه‌های مختلفی مانند غذا، گردشگری، مالی اسلامی، دارو، لوازم آرایشی و خدمات تجاری در چارچوب صنعت حلال توسعه یابند. این تنوع حوزه‌ها نشان‌دهنده رویکرد جامع امارات در توسعه بازار جهانی محصولات و خدمات حلال است(DinarStandard,2023).

یکی از مهم‌ترین بخش‌های صنعت حلال در امارات، بازار محصولات غذایی حلال است. امارات به دلیل جمعیت مسلمان و همچنین حضور گسترده گردشگران و مهاجران از کشورهای اسلامی، یکی از بازارهای مهم مصرف محصولات غذایی حلال در منطقه محسوب می‌شود. علاوه بر تولید محدود داخلی، بخش بزرگی از این محصولات از طریق واردات از کشورهای صادرکننده مواد غذایی حلال تأمین می‌شود. در این میان، نظام گواهی‌دهی و استانداردهای ملی حلال نقش مهمی در تضمین انطباق محصولات با الزامات شرعی و فنی ایفا می‌کنند (COMCEC,2022).

در کنار مواد غذایی، گردشگری حلال یکی از حوزه‌های مهم خدمات حلال در امارات است. شهرهایی مانند دبی و ابوظبی با توسعه زیرساخت‌های گردشگری سازگار با نیازهای مسلمانان، از جمله ارائه غذاهای حلال، امکانات عبادت، و خدمات تفریحی متناسب با ارزش‌های اسلامی، توانسته‌اند جایگاه قابل توجهی در بازار گردشگری حلال به دست آورند. این رویکرد موجب شده امارات به یکی از مقاصد مهم گردشگری برای مسافران مسلمان تبدیل شود (DinarStandard,2023).

حوزه مهم دیگر، مالی اسلامی است که یکی از ارکان اصلی اکوسیستم اقتصاد اسلامی در امارات محسوب می‌شود. بانک‌ها و مؤسسات مالی اسلامی در این کشور طیف گسترده‌ای از خدمات مالی منطبق با شریعت، از جمله بانکداری اسلامی، تأمین مالی پروژه‌ها و سرمایه‌گذاری اسلامی را ارائه می‌دهند. توسعه این بخش نقش مهمی در حمایت از فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با صنعت حلال و تسهیل تجارت در این حوزه ایفا می‌کند (DIEDC,2021).

علاوه بر این، بخش‌هایی مانند محصولات دارویی حلال و لوازم آرایشی و بهداشتی حلال نیز در حال رشد هستند. با افزایش تقاضای مصرف‌کنندگان مسلمان برای محصولات دارویی و آرایشی منطبق با موازین شرعی، امارات تلاش کرده است از طریق نظام استانداردسازی و گواهی‌دهی حلال، شرایط لازم برای توسعه این بازارها را فراهم کند. این امر به شرکت‌های بین‌المللی امکان می‌دهد محصولات خود را با استانداردهای حلال تطبیق داده و از طریق امارات به بازارهای منطقه‌ای عرضه کنند (COMCEC,2022) .

در مجموع، محصولات و خدمات صنعت حلال در امارات طیف متنوعی از فعالیت‌های اقتصادی را در بر می‌گیرند که از تولید و تجارت مواد غذایی حلال تا گردشگری، مالی اسلامی و محصولات مصرفی را شامل می‌شود. این تنوع نشان می‌دهد که امارات صنعت حلال را نه صرفاً به عنوان یک بخش غذایی، بلکه به عنوان یک اکوسیستم گسترده در چارچوب اقتصاد اسلامی توسعه داده است. چنین رویکردی به این کشور امکان داده است که نقش مهمی در بازار جهانی محصولات و خدمات حلال ایفا کند و جایگاه خود را به عنوان یکی از مراکز اصلی اقتصاد اسلامی در سطح بین‌المللی تثبیت نماید ( ;DinarStandard,2021 2023 DIEDC,).

محصولات و خدمات حلال در امارات را می‌توان در چند محور خلاصه کرد:

واردات گسترده غذاهای فراوری‌شده، گوشت، نوشیدنی‌ها و شیرینی‌جات با گواهی حلال برای بازار داخلی و گردشگران.

توسعه خدمات مالی اسلامی و تکافل با استانداردهای شرعی پیشرفته.

گردشگری و هتلداری حلال با تمرکز بر دبی، ابوظبی و شارجه.

هم‌چنین امارات از طریق نمایشگاه‌هایی مانند Gulfood و رویدادهای «Halal World Food» به سکوی عرضه محصولات حلال جهانی تبدیل شده است.

آموزش و پژوهش

توسعه صنعت حلال در امارات متحده عربی تنها به سیاست‌های تجاری و نظام استانداردسازی محدود نمی‌شود، بلکه آموزش، پژوهش و ظرفیت‌سازی علمی نیز به‌عنوان یکی از ارکان مهم این صنعت مورد توجه قرار گرفته است. دولت امارات با هدف تقویت جایگاه خود در اقتصاد اسلامی جهانی، تلاش کرده است از طریق دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و نهادهای تخصصی، دانش و مهارت‌های مرتبط با استانداردها، گواهی‌دهی و مدیریت زنجیره ارزش حلال را توسعه دهد (DIEDC,2021).

در این چارچوب، نهادهای دولتی مرتبط با نظام حلال نقش مهمی در آموزش و انتقال دانش ایفا می‌کنند. وزارت صنعت و فناوری پیشرفته (MoIAT) و مرکز اعتباربخشی امارات (EIAC) علاوه بر فعالیت‌های نظارتی و استانداردسازی، برنامه‌هایی برای آموزش کارشناسان، ممیزان و فعالان اقتصادی در حوزه الزامات فنی و شرعی استانداردهای حلال برگزار می‌کنند. این برنامه‌ها به ارتقای توانمندی شرکت‌ها در انطباق با استانداردهای حلال و تسهیل فرآیندهای گواهی‌دهی کمک می‌کنند (EIAC,2022).

در سطح دانشگاهی نیز برخی دانشگاه‌ها و مراکز علمی امارات در حوزه اقتصاد اسلامی، تجارت حلال و مدیریت زنجیره تأمین حلال فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی انجام می‌دهند. این برنامه‌ها اغلب در قالب رشته‌ها یا دوره‌های تخصصی مرتبط با اقتصاد اسلامی، مالی اسلامی و مدیریت کسب‌وکار ارائه می‌شوند و به تربیت نیروی انسانی متخصص برای فعالیت در صنایع مرتبط با حلال کمک می‌کنند (DinarStandard,2023).

علاوه بر آموزش دانشگاهی، کنفرانس‌ها، نمایشگاه‌ها و رویدادهای بین‌المللی نیز نقش مهمی در تبادل دانش و توسعه پژوهش در حوزه صنعت حلال در امارات دارند. یکی از مهم‌ترین این رویدادها، نمایشگاه و کنفرانس بین‌المللی Global Islamic Economy

یکی از مهم‌ترین این رویدادها، نمایشگاه و کنفرانس بین‌المللی Global Islamic Economy Summit است که با هدف گردهم‌آوردن سیاست‌گذاران، پژوهشگران و فعالان اقتصادی در حوزه اقتصاد اسلامی برگزار می‌شود. این رویدادها بستری برای تبادل تجربه‌ها، معرفی نوآوری‌ها و توسعه همکاری‌های بین‌المللی در صنعت حلال فراهم می‌کنند (DIEDC,2021).

در مجموع، نظام آموزش و پژوهش مرتبط با صنعت حلال در امارات در حال توسعه است و بیشتر در چارچوب اقتصاد اسلامی، استانداردسازی و تجارت حلال شکل گرفته است. این رویکرد موجب شده است که امارات علاوه بر نقش تجاری در بازار جهانی حلال، به تدریج به یکی از مراکز تولید دانش و تبادل علمی در حوزه اقتصاد و صنعت حلال نیز تبدیل شود.

چالش‌ها و فرصت‌ها

فرصت ها	چالش ها	محورها
وجود نظام ملی حلال و ساختار متمرکز حکمرانی امکان سیاست گذاری هماهنگ و توسعه راهبردی صنعت حلال را فراهم می‌کند	تمرکز بالای نظام تنظیم گری ممکن است انعطاف پذیری برخی بازیگران خصوصی را محدود کند	حکمرانی و تنظیم گری
همسویی استانداردها ی امارات با OIC/SMIIC و نقش فعال در استانداردسازی بین المللی می‌تواندذ جایگاه این کشور را در تنظیم استانداردهای جهانی تقویت کند	رقابیت میان استانداردهای حلال کشورهای مختلف و نبود نظام یکپارچه جهانی می‌تواند پذیرش متقابل گواهی ها را دشوار کند	استاندارد ها و گواهی دهی
موقعیت جغرافیایی و زیر ساخت های پیشرفته لجستیکی امکان تبدیل امارات به هاب تجارت و توزیع محصولات حلال در منطقه و جهان را فراهم کرده است	وابستگی نسبی به واردات مواد غذایی و محدود بودن تولید داخلی	جایگاه در زنجیره ارزش جهانی
توسعه اقتصاد اسلامی و نقش فعال دبی در بازار جهانی می‌تواند موقعیت امارات را به عنوان یکی از مراکز مهم تجارت حلال تقویت کند	رقابت فزاینده با کشورهایی مانند مالزی، اندونزی و ترکیه در رهبری بازار جهانی حلال	بازار و رقابت بین المللی
استفاده از فناوری های دیجیتال، بلاک چین و پلتفرم های تجارت الکترونیک می‌تواند شفافیت و اعتماد در بازار محصولات حلال را افزایش دهد	نیاز به توسعه بیش تر فناوری های ردیابی و سامانه های دیجیتال در کل زنجیره تامین حلال	فناوری و نوآوری
جذب سرمایه گذاری بین المللی و توسعه استارتاپ ها و شرکت های فعال در اقتصاد اسلامی می‌تواند موجب گسترش بازار محصولات و خدمات حلال شود	وابستگی بخشی از فعالیت های صنعت حلال به تجارت و خدمات و کمتر بودن تولید صنعتی داخلی	سرمایه گذاری و توسعه بازار

فناوری و نوآوری حلال

فناوری و نوآوری یکی از محورهای مهم توسعه صنعت حلال در امارات متحده عربی محسوب می‌شود. این کشور با هدف تقویت جایگاه خود به‌عنوان یکی از مراکز جهانی اقتصاد اسلامی، تلاش کرده است از فناوری‌های دیجیتال، زیرساخت‌های هوشمند و نوآوری‌های مدیریتی برای ارتقای شفافیت، کارایی و اعتماد در زنجیره تأمین محصولات و خدمات حلال استفاده کند. در این چارچوب، دولت امارات از طریق سیاست‌های نوآوری و توسعه اقتصاد دیجیتال، زمینه بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در حوزه استانداردسازی و تجارت حلال را فراهم کرده است (DIEDC, 2021).

یکی از مهم‌ترین حوزه‌های کاربرد فناوری در صنعت حلال امارات، دیجیتالی‌سازی نظام گواهی‌دهی و استانداردهای حلال است. در چارچوب نظام ملی حلال امارات، فرآیندهای مربوط به ثبت، ارزیابی و صدور گواهی حلال به‌تدریج به صورت الکترونیکی و از طریق سامانه‌های دیجیتال انجام می‌شود. این رویکرد موجب افزایش شفافیت، کاهش زمان صدور گواهی و تسهیل دسترسی تولیدکنندگان داخلی و خارجی به خدمات گواهی‌دهی شده است (EIAC, 2022).

علاوه بر این، امارات در سال‌های اخیر توجه ویژه‌ای به فناوری‌های ردیابی و رهگیری (Traceability) در زنجیره تأمین محصولات حلال داشته است. استفاده از سامانه‌های دیجیتال برای ردیابی محصولات از مرحله تولید تا مصرف می‌تواند به افزایش اعتماد مصرف‌کنندگان و همچنین جلوگیری از تقلب در بازار محصولات حلال کمک کند. در برخی ابتکارات نیز از فناوری‌هایی مانند بلاک‌چین برای افزایش شفافیت اطلاعات و تضمین اصالت محصولات حلال استفاده شده است (COMCEC,2022).

در حوزه تجارت و خدمات نیز فناوری‌های نوین نقش مهمی در توسعه بازار حلال در امارات ایفا می‌کنند. پلتفرم‌های دیجیتال، تجارت الکترونیک و زیرساخت‌های هوشمند لجستیکی به شرکت‌ها امکان می‌دهند محصولات حلال را با سرعت و کارایی بیشتری در بازارهای منطقه‌ای و جهانی عرضه کنند. این موضوع به‌ویژه با توجه به جایگاه امارات به‌عنوان یکی از مراکز مهم تجارت و ترانزیت بین‌المللی اهمیت ویژه‌ای دارد (Dinar Standard,2023).

همچنین امارات تلاش کرده است با توسعه اکوسیستم نوآوری و استارتاپ‌ها در حوزه اقتصاد اسلامی، زمینه ارائه راهکارهای فناورانه در بخش‌های مختلف صنعت حلال را فراهم کند. حمایت از استارتاپ‌های فعال در حوزه فین‌تک اسلامی، تجارت دیجیتال و مدیریت زنجیره تأمین می‌تواند به ایجاد راهکارهای نوآورانه برای توسعه بازار حلال کمک کند(DIEDC,2021).

در مجموع، فناوری و نوآوری در امارات نقش مهمی در ارتقای کارایی نظام استانداردسازی، افزایش شفافیت در زنجیره تأمین و توسعه بازارهای جدید برای محصولات و خدمات حلال ایفا می‌کند. استفاده از فناوری‌های دیجیتال، سامانه‌های ردیابی و پلتفرم‌های تجارت الکترونیک نشان می‌دهد که امارات در تلاش است صنعت حلال را با الگوهای نوین اقتصاد دیجیتال و تجارت جهانی پیوند دهد و از این طریق جایگاه خود را در بازار جهانی اقتصاد اسلامی تقویت کند.

[1] （خمینی، روح الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران，1378ش .ج 6، ص 280）

[2] isna.ir/xdKvvN

قبلی

بعدی