نام نویسنده: admin

بررسی تاریخی فرق اسلامی غالباً بر محوریت کلامی و اعتقادی متمرکز بوده و از بسترهای مادی، اقتصادی و فشارهای اجتماعی که به شکل‌گیری یا اقبال عمومی به این جریان‌ها انجامیده، غفلت شده است. مقاله حاضر با اتخاذ رویکردی تاریخ‌نگارانه و تحلیل لایه‌های پنهان، به مطالعه سه مورد عینی از برساخت فرق در جهان اسلام می‌پردازد: خوارج در خراسان و سیستان، قیام زنگیان در بصره و سواحل جنوبی ایران، و حکومت ادریسیان در شمال آفریقا. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که تغییرات ناگهانی در سیاست‌های مالی دولت‌های مرکزی (به‌ویژه عباسیان)، انسداد یا تغییر مسیرهای تجاری، بهره‌کشی شدید از طبقات فرودست (بردگان) و سرکوب قبیله‌ای، به‌عنوان مهم‌ترین محرک‌های اجتماعی، سبب شکل‌گیری یا استمرار این جریان‌ها شده‌اند. همچنین، مقاله با واکاوی مفهوم «مجوس» در منابع شمال آفریقا نشان می‌دهد که این واژه نه به زرتشتیان ایران، بلکه به پیروان آیین‌های اسکاندیناوی و ژرمنی اطلاق می‌شده است. نتیجه آنکه فهم تقریب مذاهب و فقه مقارن، بدون درک این ریشه‌های زمینی و تاریخی، ناقص خواهد بود و نیازمند بازخوانی انتقادی منابع با نگاه به قرائن اقتصادی و اجتماعی است.

مقاله حاضر به بررسی تطبیقی-تحلیلی اشتراکات فقهی میان دو مذهب بزرگ اسلامی، یعنی مذهب حنفی (به‌عنوان یکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت) و مذهب جعفری (به‌عنوان مذهب رسمی شیعه اثنی‌عشری) می‌پردازد. پرسش اصلی این است که مبانی و اصول مشترک این دو مذهب در چه سطوحی قابل شناسایی است و چگونه می‌توان از این مشترکات برای تقریب مذاهب و همگرایی امت اسلامی بهره برد. یافته‌های تحقیق بر اساس سخنرانی دکتر احمد بصیر نادی (رئیس دانشکده شرعیات جامعه هرات) نشان می‌دهد که اشتراکات فقهی این دو مذهب در ۹ محور اصلی و بیش از ۵۰ موضوع قابل دسته‌بندی است: منابع استنباط (قرآن، سنت، اجماع، عقل/قیاس)، قواعد اصول فقه (امر و نهی، تخصیص عام، حمل مطلق بر مقید)، مقاصد شریعت (حفظ دین، نفس، عقل، نسل، مال)، پویایی اجتهاد و قاعده تغییر احکام به تغییر زمان و عرف، اصول عملی (استصحاب، قاعده یقین، برائت ذمه)، ساختار عبادات، حقوق خانواده (نکاح، نفقه، مهریه)، قضا و داوری، و قواعد مالی و معاملات. نتیجه آنکه اختلافات فقهی دو مذهب در حدود ۲۰ تا ۳۰ مسئله محدود است، در حالی که مشترکات به هزاران موضوع می‌رسد. بنابراین، تقریب مذاهب نه تنها ضروری، بلکه با تکیه بر این اشتراکات و با احیای سیره تسامح‌آمیز ائمه (همچون تأیید متقابل امام ابوحنیفه و امام جعفر صادق) و توجه به دشمن مشترک، کاملاً ممکن و مطلوب است.

مسئله تقریب مذاهب اسلامی در عصر کنونی با چالش‌های نظری و روش‌شناختی متعددی روبه‌روست. این مقاله با اتخاذ رویکردی تحلیلی-انتقادی و با تکیه بر دیدگاه‌های حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضوی، به دنبال بازتعریف منطق تقریب و تبیین نقش جدید فقه مقارن در این عرصه است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نخستین گام در مسیر تقریب، تفکیک دقیق میان «اختلاف علمی» و «اختلاف هویتی» است؛ چراکا اختلاف علمی مولد علم است و اختلاف هویتی مولد نظام‌های خصمانه. همچنین، روش‌شناسی تقریب نیازمند اصل «فهمیدن پیش از داوری کردن» و اجتناب از «نقد پیش از شناخت» است که در آثار کلاسیکی چون «بدایت‌المجتهد» ابن‌رشد به‌خوبی تجلی یافته است. در سطح معاصر، تجارب نهادی چون دارالتقریب قاهره، مجمع تقریب مذاهب اسلامی (ایران)، مجله «رسالة‌الاسلام» و مجمع فقه جده، الگوهای موفق مدیریت علمی اختلافات هستند. مقاله در ادامه، مفهوم «فقه تقریب» را به‌عنوان فرهنگی جدید با چهار اصل (شناخت پیش از محکومیت، تفکیک قطعیات از ظنیات، جداسازی مخالفت فقهی از هویت ایمانی، و همکاری تمدنی مبتنی بر اختلافات) تبیین می‌کند. نهایتاً، مقاله به گذر از «فقه مقایسه‌ای» به «فقه هم‌افزا» اشاره دارد که در آن سؤال محوری از «چه کسی درست می‌گوید» به «چگونه می‌توان با سرمایه علمی مذاهب، مشکلات امت را حل کرد» تغییر می‌یابد. نتیجه آنکه تقریب واقعی، نه حذف اختلافات، بلکه ارتقای کیفیت آنها و تبدیل کثرت به سرمایه‌ای برای تمدن‌سازی نوین اسلامی است.

واژگان کلیدی (Keywords):

مقاله حاضر به بررسی سیر تکاملی تنوع فقهی در جهان اسلام از منظر تاریخی-تحلیلی می‌پردازد و مفاهیم کلیدی «تقریب مذاهب» و «فقه مقارن» را بازتعریف می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فقه در دوران اولیه (قرن اول هجری) مبتنی بر اجتهاد آزاد صحابه و سنت‌های منطقه‌ای بوده و هویت‌های مکتبی متأخر، در نتیجه فرایند نهادینه‌سازی و متعاقباً ممنوعیت اجتهاد توسط حاکمان، شکل گرفته‌اند. مقاله سه دوره تاریخی متمایز را شناسایی می‌کند: دوره اجتهاد اولیه، دوره نهادینه‌سازی مذاهب چهارگانه اهل سنت و مذاهب شیعی (جعفری و زیدی)، و دوره فقه جدلی (علم الخلاف) که در آن هر مکتبی به دنبال اثبات برتری خود بود. با ورود به عصر مدرن، جنبش‌هایی نظیر دارالتقریب قاهره و فتاوای پیشگامانه شیخ شلتوت (۱۹۷۹) نقطه عطفی در به‌رسمیت‌شناسی متقابل ایجاد کردند. در سطح کاربردی، آمارها نشان می‌دهد که ۹۲ درصد قوانین احوال شخصی و ۸۵ درصد قوانین مالی اسلامی به‌صورت میان‌مکتبی (cross-school) اجرا می‌شوند. همچنین، مقاله به تطبیق نهادی ایران (مجمع تقریب مذاهب) و پاکستان (شورای ایدئولوژی اسلامی) پرداخته و بر لزوم بازنگری در اصول فقه با در نظر گرفتن کانتکست‌های تاریخی و اجتماعی تأکید می‌کند.

دبیرخانه دائمی اجلاس بین المللی مدیران مراکز آموزشی پژوهشی حوزه مطالعات اسلامی در همکاری با کارگروه فقه مقارن مرکز پژوهشی حلال برگزار می کند:
💢 نشست اول دبیرخانه تخصصی فقه:
«بررسی موردی تقریب مذاهب در بستر تاریخ فقه مقارن»
📍 زمان برگزاری:
سه شنبه، سوم شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۹:۰۰
📍 مکان:
تهران، خیابان ناصرخسرو، کوچه مروی، حوزه علمیه فخریه مروی تهران، کتابخانه لجنه حلال

در این جلسه، مصاحبه‌ای از آیت‌اللّه تحریری استفاده شد. ایشان برای دستیابی به حلال، مسیری مبتنی‌بر سیر معرفت و سبک زندگی الهی و اهل‌بیتD را ترسیم کردند. ایشان مفهوم «حرام» را به‌صورت ضمنی، رسانای مفهوم حلال معرفی کردند.
ایشان، راهکار و برنامۀ جهانی‌سازی واژه، مفهوم و مشهورسازی حلال را بر پایۀ روش «تبیین و تربیت مبیّن» دانستند و با رویکرد «راه آمدن اولیه با کشش‌های انسانی» برای آغاز فرایند برندسازی حلال (به‌منظور تبیین مفهوم سعادت دنیوی و اخروی برای جوامع بشری) موافقت کردند؛ با این تأکید که ما باید این مسیر تبیین معرفتی را مسیر اصلی خود قرار دهیم.
ایشان جایگاه و مسئولیت اصلی در امر «تبیین و تربیت مبیّن» را در اختیار طلاب و حوزه‌های علمیه دانستند و تأکید کردند که جایگاه حوزۀ علمیه در مسائل اجرایی نیست و حوزه می‌تواند تنها در جایگاه ناظر و تذکردهنده ایفای نقش کند. همچنین افزودند که در هریک از ابعاد زندگی بشر، باید مجتهدینی مستقر شوند تا با انجام کار دقیق و عمیق فقهی، اصل حکم را استخراج کنند؛ هرچند که انجام این امر با مشارکت طلاب تحت مدیریت مجتهد، هموارتر خواهد بود. ایشان درنهایت، بر لزوم فعالیت رسانه‌ای برای امر حلال تأکید داشته است و آن را ابزاری «مبلغ و مبیّن» معرفی کرده‌اند.

در این جلسه، مصاحبه‌گر دربارۀ تجربیات و خط‌مشی استاد دربارۀ نظارت بر صیدوذباحه در وزارت جهاد کشاورزی پرسش‌هایی مطرح کرد. ایشان روند نظارت بر این موضوع را در داخل و خارج از کشور تشریح کردند و گزارش‌هایی از عملکرد خود ارائه داده‌اند. همچنین، تشکیل «کمیتۀ علمی حلال» را بسیار ضروری دانستند.

با توجه به ضعف اجرایی قوانین موجود، فقدان بودجۀ پایدار و تعارض منافع نهادی، تحقق حکمرانی حلال در کشور مستلزم تبیین دقیق نقش حوزۀ علمیه، احیای جایگاه قانونی سازمان ملی استاندارد و فرهنگ‌سازی هدفمند در سطح نهادها و افکار عمومی است. امری که باید با رویکردی الهی، عقلانی و منطبق با رضایت الهی دنبال شود.